Trong bối cảnh số ca mắc sởi có xu hướng gia tăng tại nhiều địa phương, “bệnh sởi có lây không” trở thành vấn đề được nhiều người quan tâm. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ đường lây truyền của bệnh sởi, thời điểm dễ lây nhất và cách hạn chế nguy cơ nhiễm bệnh hiệu quả.
Bệnh sởi có lây không?
Bệnh sởi có khả năng lây lan rất mạnh và dễ bùng phát thành dịch nếu không được kiểm soát kịp thời. Tác nhân gây bệnh là virus sởi (Measles morbillivirus), thuộc họ Paramyxoviridae - một loại virus RNA lây chủ yếu từ người sang người qua đường hô hấp, có khả năng tồn tại và phát tán trong không khí trong thời gian ngắn sau khi người bệnh rời khỏi phòng.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chỉ số lây nhiễm cơ bản (R0) của bệnh sởi dao động từ 12-18, nghĩa là mỗi người bệnh có thể lây cho 12-18 người khác trong cộng đồng chưa có miễn dịch - cao hơn nhiều so với cúm mùa (R0 khoảng 1,3) hay COVID-19 chủng gốc (R0 khoảng 2–3). Đáng lưu ý, người mắc sởi vẫn có thể lây bệnh ngay cả trước khi phát ban xuất hiện, khiến việc kiểm soát nguồn lây trở nên khó khăn hơn.
Các nhóm có nguy cơ cao bao gồm: trẻ chưa tiêm đủ vắc xin, người chưa từng mắc sởi, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch. Vì vậy, việc hiểu rõ các con đường lây truyền của virus sởi có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa và hạn chế lây lan trong cộng đồng.
Virus sởi có khả năng lây lan rất mạnh qua đường hô hấp và dễ bùng phát trong cộng đồng
Các đường lây truyền của bệnh sởi
Virus sởi có thể lây từ người bệnh sang người khỏe mạnh qua nhiều con đường khác nhau, chủ yếu liên quan đến đường hô hấp và tiếp xúc với các yếu tố có chứa virus. Dưới đây là những con đường lây truyền phổ biến của bệnh sởi:
1. Lây qua giọt bắn đường hô hấp
Đây là con đường lây truyền chính của bệnh sởi. Khi người mắc bệnh ho, hắt hơi hoặc nói chuyện, các giọt bắn nhỏ chứa virus sẽ phát tán ra không khí. Người ở gần có thể hít phải các giọt bắn này và bị nhiễm virus.
Virus sởi có nồng độ cao trong dịch tiết đường hô hấp. Vì vậy, nguy cơ lây nhiễm tăng đáng kể khi tiếp xúc gần trong không gian kín hoặc tiếp xúc kéo dài. Chỉ cần một người mắc bệnh trong môi trường chưa có miễn dịch bảo vệ đầy đủ, virus có thể nhanh chóng lan sang nhiều người khác.
Virus sởi dễ phát tán qua ho, hắt hơi và nói chuyện ở khoảng cách gần
2. Lây qua không khí chứa virus sởi
Trong không gian kín không thông gió, virus sởi có thể tồn tại dưới dạng hạt khí dung (aerosol) trong không khí tới khoảng 2 giờ. Vì vậy, người khỏe mạnh vẫn có khả năng phơi nhiễm khi bước vào phòng hoặc khu vực mà người mắc sởi từng hiện diện, ngay cả khi người bệnh đã rời đi. Nguy cơ lây nhiễm tăng cao ở những nơi thiếu thông gió: phòng điều hòa đóng kín, hành lang bệnh viện, lớp học hoặc xe buýt không mở cửa sổ.
3. Lây qua tiếp xúc với dịch tiết người bệnh
Dịch tiết từ mũi, họng, nước bọt hoặc đờm của người mắc sởi đều có thể chứa virus. Việc tiếp xúc trực tiếp với các dịch tiết này trong quá trình chăm sóc, sinh hoạt hoặc dùng chung vật dụng cá nhân có thể làm virus lây sang người khỏe mạnh.
Khả năng lây nhiễm thường gặp ở người thân trong gia đình, nhân viên chăm sóc trẻ nhỏ hoặc người chưa có miễn dịch khi tiếp xúc gần với người bệnh mà không sử dụng biện pháp bảo vệ phù hợp.
4. Lây qua tay hoặc bề mặt nhiễm virus
Ngoài các con đường trực tiếp qua hô hấp và dịch tiết, virus sởi còn có thể lây gián tiếp qua bề mặt và vật dụng nhiễm khuẩn. Virus sởi có thể bám trên một số bề mặt như tay nắm cửa, bàn ghế, đồ chơi, khăn mặt hoặc các vật dụng cá nhân trong thời gian ngắn. Khi chạm tay vào các bề mặt có chứa virus rồi đưa lên mắt, mũi hoặc miệng, virus có thể xâm nhập vào cơ thể và gây bệnh.
Mặc dù đây không phải con đường lây truyền chính, nguy cơ nhiễm bệnh vẫn có thể tăng lên nếu vệ sinh tay không đúng cách hoặc môi trường sống không được làm sạch thường xuyên.
Bệnh sởi lây mạnh nhất vào thời điểm nào?
Bệnh sởi có khả năng lây nhiễm mạnh nhất từ khoảng 4 ngày trước khi phát ban đến khoảng 4 ngày sau khi ban xuất hiện. Đây là giai đoạn virus được phát tán nhiều qua đường hô hấp thông qua ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc với dịch tiết của người bệnh.
Đáng lưu ý, người mắc sởi có thể lây bệnh ngay cả khi chưa xuất hiện ban đỏ. Ở giai đoạn khởi phát, triệu chứng thường mờ nhạt - sốt, ho, chảy mũi, đỏ mắt - rất dễ nhầm với cảm cúm thông thường. Chính vì vậy, nhiều người vẫn tiếp tục đi làm, đến trường hoặc sinh hoạt cộng đồng mà không biết mình đang mang và phát tán virus.
Sau khi ban xuất hiện, khả năng lây truyền vẫn tiếp tục duy trì trong vài ngày đầu của giai đoạn toàn phát. Vì vậy, người mắc sởi cần được cách ly đúng thời gian và hạn chế tiếp xúc với người chưa có miễn dịch để giảm nguy cơ lây lan.
Người mắc sởi có thể lây bệnh từ trước khi phát ban đến vài ngày sau khi ban xuất hiện
Nếu bạn hoặc người thân vừa tiếp xúc với ca nghi mắc sởi, đừng chờ triệu chứng nặng hơn. Liên hệ hotline 1900 886648 để được tư vấn nhanh từ bác sĩ Bệnh viện Đại học Phenikaa.
Cách hạn chế nguy cơ lây nhiễm bệnh sởi
Ngoài việc tìm hiểu bệnh sởi có lây không, chủ động áp dụng các biện pháp phòng ngừa cũng rất quan trọng để giảm nguy cơ nhiễm bệnh và hạn chế virus lây lan trong cộng đồng. Các biện pháp dưới đây giúp bảo vệ bản thân, gia đình và những nhóm có nguy cơ cao trước bệnh sởi:
1. Tiêm vắc xin sởi đầy đủ và đúng lịch
Tiêm vắc xin là cách bảo vệ cơ thể chủ động và bền vững nhất trước virus sởi. Vắc xin giúp cơ thể tạo miễn dịch chống lại virus sởi, từ đó giảm nguy cơ mắc bệnh, hạn chế lây lan và giảm nguy cơ biến chứng nặng.
Tại Việt Nam, trẻ thường được tiêm 2 mũi cơ bản theo lịch khuyến cáo: mũi đầu khi đủ 9 tháng tuổi bằng vắc xin sởi đơn và mũi thứ hai khi từ 18 tháng tuổi bằng vắc xin phối hợp sởi - rubella (MR). Ngoài ra, hiện nay còn có vắc xin MMR (sởi - quai bị - rubella) và vắc xin MMRV (sởi - quai bị - rubella - thủy đậu) được sử dụng trong tiêm chủng dịch vụ. Đây là lựa chọn phù hợp cho trẻ lớn, thanh thiếu niên và người trưởng thành chưa có miễn dịch với cả ba bệnh, giúp tối ưu lịch tiêm và giảm số mũi tiêm riêng lẻ.
Những người chưa tiêm, tiêm chưa đủ liều hoặc không rõ tiền sử miễn dịch vẫn có khả năng mắc bệnh khi tiếp xúc với nguồn lây. Ở cấp độ cộng đồng, khi tỷ lệ tiêm chủng đạt từ 95% trở lên, hiện tượng miễn dịch cộng đồng sẽ hình thành, giúp bảo vệ cả những người không thể tiêm vắc xin như trẻ sơ sinh dưới 9 tháng tuổi, phụ nữ đang mang thai hoặc người suy giảm miễn dịch nặng. Đây là lý do tỷ lệ bao phủ vắc xin của cả cộng đồng cũng quan trọng không kém tiêm phòng cá nhân.
Tiêm đủ số mũi vắc xin giúp tạo miễn dịch và giảm nguy cơ mắc sởi
2. Hạn chế tiếp xúc với người nghi mắc sởi
Virus sởi có thể lây từ vài ngày trước khi phát ban xuất hiện, nên nguy cơ lây nhiễm thường đã tồn tại ngay từ giai đoạn đầu của bệnh. Vì vậy, cần hạn chế tiếp xúc gần với người có biểu hiện sốt, ho, chảy mũi, đỏ mắt hoặc phát ban nghi ngờ mắc sởi.
Khi trong gia đình hoặc nơi sinh hoạt có người mắc bệnh, nên thực hiện cách ly, tránh dùng chung vật dụng cá nhân và hạn chế tụ tập đông người để giảm nguy cơ phát tán virus. Đối với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người suy giảm miễn dịch, việc tránh tiếp xúc với nguồn lây càng đặc biệt quan trọng vì đây là nhóm dễ diễn tiến nặng khi mắc sởi.
3. Đeo khẩu trang và giữ vệ sinh đường hô hấp
Do virus sởi lây chủ yếu qua đường hô hấp, việc đeo khẩu trang đúng cách giúp giảm nguy cơ hít phải giọt bắn chứa virus trong môi trường đông người hoặc khi tiếp xúc với người có triệu chứng nghi ngờ. Đây cũng là biện pháp giúp hạn chế phát tán virus từ người bệnh ra cộng đồng.
Bên cạnh đó, cần che miệng và mũi khi ho hoặc hắt hơi, không khạc nhổ bừa bãi và giữ vệ sinh mũi họng sạch sẽ. Những thói quen này giúp giảm lượng virus phát tán trong không khí và hạn chế nguy cơ lây nhiễm cho người xung quanh.
4. Vệ sinh tay và làm sạch môi trường sống thường xuyên
Virus sởi có thể tồn tại trong thời gian ngắn trên một số bề mặt và vật dụng xung quanh người bệnh. Vì vậy, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ đưa virus từ tay vào mắt, mũi hoặc miệng.
Ngoài vệ sinh cá nhân, cần thường xuyên làm sạch các bề mặt tiếp xúc nhiều như tay nắm cửa, bàn ghế, đồ chơi trẻ em, điện thoại hoặc vật dụng sinh hoạt chung. Không gian sống cũng nên được giữ thông thoáng để hạn chế sự tồn tại và phát tán của virus trong môi trường kín.
5. Chủ động theo dõi sức khỏe khi có nguy cơ phơi nhiễm
Những người từng tiếp xúc gần với ca mắc sởi hoặc sống trong khu vực có dịch cần theo dõi sức khỏe trong thời gian sau phơi nhiễm, đặc biệt nếu chưa có miễn dịch bảo vệ đầy đủ.
Khi xuất hiện triệu chứng như sốt, ho, chảy mũi, đỏ mắt hoặc phát ban, hãy đến cơ sở y tế sớm. Bác sĩ sẽ thăm khám và hướng dẫn xử trí phù hợp. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp kiểm soát bệnh tốt hơn mà còn góp phần hạn chế nguy cơ lây lan virus cho cộng đồng.
Khi nào bạn cần đi khám bác sĩ?
Bệnh sởi có thể gây nhiều biến chứng nguy hiểm nếu không được theo dõi và xử trí kịp thời, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người lớn tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch. Vì vậy, người bệnh không nên chủ quan khi các triệu chứng kéo dài hoặc có dấu hiệu bất thường trong quá trình mắc bệnh.
Bạn cần chủ động đến cơ sở y tế khi xuất hiện các dấu hiệu sau:
- Sốt cao liên tục, khó hạ sốt hoặc sốt kéo dài nhiều ngày.
- Ho nhiều, khó thở, thở nhanh hoặc tím tái.
- Phát ban kèm mệt lả, li bì hoặc co giật.
- Ăn uống kém, nôn nhiều hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Đau tai, chảy mủ tai hoặc nghi ngờ biến chứng viêm tai giữa.
- Trẻ bỏ bú, quấy khóc kéo dài hoặc ngủ li bì bất thường.
- Phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh hoặc người có bệnh nền xuất hiện triệu chứng nghi mắc sởi.
Người mắc sởi cần thăm khám sớm khi sốt cao kéo dài, khó thở hoặc xuất hiện dấu hiệu bất thường
Kết luận
Bệnh sởi có thể lây lan nhanh trong cộng đồng nếu nguồn lây không được phát hiện và kiểm soát kịp thời. Vì vậy, việc chủ động phòng ngừa, theo dõi các dấu hiệu nghi ngờ và thăm khám sớm khi có nguy cơ phơi nhiễm là điều cần thiết để hạn chế lây lan và giảm nguy cơ biến chứng.
Trong trường hợp xuất hiện triệu chứng nghi mắc sởi hoặc cần tư vấn về tiêm phòng và theo dõi sau phơi nhiễm, bạn nên đến cơ sở y tế để được đánh giá và hướng dẫn phù hợp. Tại Khoa Nội tổng hợp – Bệnh viện Đại học Phenikaa, bạn được thăm khám lâm sàng, tư vấn chẩn đoán, theo dõi biến chứng hô hấp và hướng dẫn cách ly phù hợp. Đội ngũ bác sĩ cũng hỗ trợ kiểm tra miễn dịch, tư vấn tiêm chủng và xây dựng hướng chăm sóc phù hợp với thể trạng từng người. Liên hệ hotline 1900 886648 để được hỗ trợ thông tin và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
