Cách phòng tránh bệnh sởi và thời điểm cần đi khám bác sĩ

Sởi là bệnh truyền nhiễm lây nhanh, đặc biệt nguy hiểm với những ai chưa được tiêm phòng. Hiểu đúng cách phòng tránh bệnh sởi giúp bạn bảo vệ bản thân, gia đình và hạn chế nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Ai có nguy cơ mắc bệnh sởi?

Nguy cơ mắc bệnh sởi thường cao hơn ở những người chưa có miễn dịch đầy đủ, chưa được tiêm vắc xin đúng lịch hoặc thường xuyên tiếp xúc với môi trường đông người. Các nhóm có nguy cơ mắc bệnh gồm:

• Trẻ em chưa được tiêm vắc xin sởi hoặc tiêm chưa đủ mũi: Cơ thể trẻ chưa có đủ miễn dịch để chống lại virus sởi nên dễ mắc bệnh khi tiếp xúc với nguồn lây.
• Người lớn chưa từng mắc sởi hoặc chưa tiêm phòng đầy đủ: Người lớn vẫn có thể mắc sởi nếu chưa có miễn dịch, đặc biệt khi sống hoặc làm việc trong khu vực có ca bệnh.
• Trẻ nhỏ chưa đến tuổi tiêm chủng: Nhóm này chưa thể tiêm vắc xin theo lịch khuyến cáo nên cần được bảo vệ thông qua việc tiêm phòng đầy đủ cho người chăm sóc và các thành viên xung quanh.
• Phụ nữ mang thai chưa có miễn dịch: Thai phụ cần thận trọng vì bệnh sởi có thể ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và làm tăng nguy cơ biến chứng trong thai kỳ.
• Người có bệnh nền hoặc sức đề kháng yếu: Người mắc các bệnh nền như hô hấp mạn tính, tim mạch, đái tháo đường, ung thư hoặc HIV/AIDS có nguy cơ mắc sởi cao hơn. Đặc biệt, những ai đang dùng thuốc ức chế miễn dịch (các loại thuốc làm giảm phản ứng miễn dịch của cơ thể, thường dùng trong điều trị ung thư, ghép tạng hoặc bệnh tự miễn) - như thuốc điều trị ung thư, chống thải ghép hoặc bệnh tự miễn - cần thận trọng vì bệnh có thể diễn tiến nặng nhanh hơn.
• Người thường xuyên ở nơi đông người: Học sinh, sinh viên, giáo viên, nhân viên y tế, công nhân, nhân viên văn phòng hoặc người hay di chuyển đến nơi công cộng có nguy cơ tiếp xúc với nguồn lây cao hơn.
• Người đến khu vực đang có dịch sởi: Người sinh sống, học tập, làm việc hoặc du lịch đến nơi ghi nhận ca mắc sởi cần chú ý kiểm tra tình trạng tiêm chủng và theo dõi sức khỏe.

Sởi trong thai kỳ có thể làm tăng nguy cơ biến chứng cho mẹ và thai nhi

Vì sao cần chủ động phòng ngừa bệnh sởi?

Sởi là bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan nhanh và gây biến chứng nghiêm trọng ở cả trẻ em lẫn người lớn, đặc biệt với những người chưa có miễn dịch đầy đủ.

Tại Việt Nam, số ca sởi trong giai đoạn 2024 - 2025 được ghi nhận gia tăng trong bối cảnh tỷ lệ tiêm chủng thường quy từng bị ảnh hưởng sau đại dịch COVID-19. Thực tế này cho thấy việc chủ động phòng ngừa bệnh sởi, nhất là tiêm vắc xin đầy đủ và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây, có vai trò quan trọng trong bảo vệ sức khỏe cá nhân, gia đình và cộng đồng.

Cụ thể, việc chủ động phòng ngừa bệnh sởi là cần thiết vì những lý do sau:

• Bệnh sởi có khả năng lây lan rất nhanh: Virus sởi lây chủ yếu qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần. Người chưa có miễn dịch có nguy cơ mắc bệnh cao khi tiếp xúc với nguồn lây.
• Bệnh có thể gây biến chứng nguy hiểm: Sởi có thể dẫn đến viêm phổi, viêm tai giữa, tiêu chảy, mất nước, viêm não hoặc suy dinh dưỡng, nhất là ở trẻ nhỏ và người có sức đề kháng yếu.
• Người mắc sởi có thể lây bệnh cho nhiều người xung quanh: Nếu không được cách ly và chăm sóc đúng cách, người bệnh có thể làm lây lan virus trong gia đình, trường học, nơi làm việc hoặc cộng đồng.
• Một số nhóm có nguy cơ diễn tiến nặng hơn: Trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền, người suy giảm miễn dịch hoặc chưa tiêm phòng đầy đủ cần chú ý vì có nguy cơ biến chứng cao hơn khi mắc bệnh.
• Phòng ngừa giúp giảm nguy cơ bùng phát dịch: Tiêm vắc xin đầy đủ, giữ vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây giúp giảm số ca mắc, hạn chế lây lan và bảo vệ những người chưa thể tiêm phòng.
• Chủ động phòng bệnh giúp phát hiện và xử trí sớm: Khi hiểu rõ nguy cơ và dấu hiệu nghi ngờ, mỗi người sẽ biết cách theo dõi sức khỏe, đi khám kịp thời và tránh lây bệnh cho người khác.

Chủ động phòng ngừa giúp giảm nguy cơ mắc bệnh và hạn chế lây lan cộng đồng

Cách phòng tránh bệnh sởi hiệu quả

Để phòng tránh bệnh sởi, mỗi người cần chủ động kết hợp nhiều biện pháp, trong đó tiêm vắc xin đầy đủ là cách quan trọng nhất. Bên cạnh đó, việc giữ vệ sinh cá nhân, hạn chế tiếp xúc với nguồn lây và theo dõi sức khỏe khi có nguy cơ cũng giúp giảm khả năng mắc bệnh và lây lan trong cộng đồng.

1. Tiêm vắc xin phòng sởi đầy đủ

Trong tất cả các biện pháp, tiêm vắc xin đúng lịch mang lại hiệu quả bảo vệ cao nhất - lên đến 95–97% khi tiêm đủ 2 mũi. Vắc xin giúp cơ thể tự tạo ra kháng thể bảo vệ (miễn dịch chủ động) trước khi tiếp xúc với virus sởi thật sự, từ đó giảm nguy cơ mắc bệnh, hạn chế lây lan trong cộng đồng và giảm nguy cơ biến chứng nặng như viêm phổi, viêm não, viêm tai giữa hoặc suy dinh dưỡng nặng.

Theo Chương trình Tiêm chủng mở rộng của Bộ Y tế, trẻ cần được tiêm đầy đủ 2 mũi vắc xin sởi. Mũi đầu tiên được tiêm khi trẻ đủ 9 tháng tuổi và mũi nhắc lại lúc 18 tháng tuổi bằng vắc xin phối hợp sởi - rubella (MR) hoặc sởi - quai bị - rubella (MMR). Theo dữ liệu từ CDC và WHO, vắc xin sởi đạt hiệu quả bảo vệ khoảng 85% sau mũi đầu tiên và trên 97% khi tiêm đủ 2 mũi.

Ngoài trẻ nhỏ, người lớn chưa từng tiêm vắc xin, không rõ tiền sử tiêm chủng hoặc chưa có miễn dịch với sởi cũng nên chủ động tiêm phòng để tăng khả năng bảo vệ. Phụ nữ dự định mang thai nên tiêm vắc xin sởi (hoặc MMR) ít nhất 1 tháng trước khi có thai, vì vắc xin sởi là vắc xin sống giảm độc lực (chứa virus đã được làm yếu) và không được khuyến cáo dùng trong thời kỳ mang thai do nguy cơ lý thuyết với thai nhi.

Tiêm đủ 2 mũi vắc xin giúp tăng hiệu quả bảo vệ trước virus sởi

2. Hạn chế tiếp xúc với người nghi mắc sởi

Virus sởi lây chủ yếu qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc gần. Vì vậy, hạn chế tiếp xúc với người mắc hoặc nghi mắc sởi là biện pháp cần thiết để cắt đứt nguồn lây, đặc biệt trong gia đình, trường học, nơi làm việc và khu vực đông người.

Cần tránh tiếp xúc gần với người có các dấu hiệu nghi ngờ sởi: sốt, ho, chảy nước mũi, đỏ mắt - đặc biệt khi các triệu chứng này kèm theo mệt mỏi hoặc phát ban. Nếu bắt buộc phải chăm sóc hoặc tiếp xúc với người bệnh, nên đeo khẩu trang, rửa tay sau khi tiếp xúc, không dùng chung vật dụng cá nhân và giữ khoảng cách phù hợp.

Nếu bạn hoặc người thân nghi ngờ mắc sởi, hãy hạn chế ra ngoài, không đến trường học, nơi làm việc hoặc nơi công cộng cho đến khi được nhân viên y tế hướng dẫn. Khi có ca bệnh trong gia đình hoặc tập thể, những người đã tiếp xúc gần cần theo dõi sức khỏe và chủ động liên hệ cơ sở y tế nếu xuất hiện triệu chứng bất thường.

3. Giữ vệ sinh cá nhân đúng cách

Giữ vệ sinh cá nhân giúp giảm nguy cơ tiếp xúc với virus và hạn chế lây lan mầm bệnh qua tay, giọt bắn hoặc vật dụng dùng chung. Biện pháp này cần được thực hiện thường xuyên, đặc biệt khi sống trong khu vực đang ghi nhận ca bệnh hoặc khi phải chăm sóc người nghi mắc sởi.

• Rửa tay thường xuyên: Rửa tay bằng xà phòng và nước sạch, nhất là sau khi ho, hắt hơi, đi vệ sinh, trước khi ăn, sau khi chăm sóc người bệnh hoặc sau khi đến nơi công cộng.
• Che miệng và mũi khi ho, hắt hơi: Nên dùng khăn giấy hoặc khuỷu tay áo để che miệng, mũi; sau đó bỏ khăn giấy vào thùng rác và rửa tay sạch.
• Không đưa tay lên mắt, mũi, miệng: Đây là các vị trí virus có thể xâm nhập vào cơ thể, nhất là khi tay chưa được vệ sinh.
• Không dùng chung vật dụng cá nhân: Tránh dùng chung khăn mặt, ly uống nước, bàn chải đánh răng, khẩu trang, chăn gối hoặc đồ dùng ăn uống với người khác, đặc biệt là người đang có triệu chứng nghi ngờ.
• Hướng dẫn trẻ vệ sinh đúng cách: Cha mẹ nên tập cho trẻ thói quen rửa tay, che miệng khi ho và không dùng chung đồ cá nhân tại trường học hoặc nơi công cộng.

4. Giữ môi trường sống sạch sẽ, thông thoáng

Không gian sống, học tập và làm việc sạch sẽ, thông thoáng giúp giảm nguy cơ tích tụ mầm bệnh và hạn chế lây lan các bệnh truyền nhiễm đường hô hấp. Đây là biện pháp hỗ trợ quan trọng, nhất là trong gia đình có trẻ nhỏ, người bệnh hoặc người có sức đề kháng yếu.

• Tăng cường thông khí: Mở cửa sổ, cửa ra vào khi điều kiện cho phép để không khí lưu thông, tránh để phòng ở quá kín hoặc ẩm thấp.
• Vệ sinh các bề mặt thường xuyên chạm vào: Lau sạch tay nắm cửa, mặt bàn, công tắc điện, lan can, điều khiển, điện thoại, đồ chơi trẻ em và các vật dụng dùng chung.
• Dọn dẹp không gian sinh hoạt định kỳ: Giữ nhà cửa, phòng học, phòng làm việc và khu vệ sinh sạch sẽ; tránh để rác thải, bụi bẩn hoặc đồ dùng cá nhân bừa bộn.
• Bạn nên bố trí khu vực nghỉ ngơi riêng cho người nghi mắc bệnh: Nếu trong nhà có người nghi mắc sởi, nên cho người bệnh nghỉ ngơi ở không gian riêng, hạn chế tiếp xúc với các thành viên khác, nhất là trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền.
• Hạn chế tụ tập khi có nguy cơ dịch: Tại trường học, văn phòng hoặc khu dân cư đang ghi nhận ca bệnh, nên giảm các hoạt động tập trung đông người không cần thiết và khuyến khích người có triệu chứng hô hấp nghỉ ngơi, đi khám.

5. Tăng cường sức đề kháng

Một cơ thể khỏe mạnh sẽ đáp ứng tốt hơn trước các tác nhân gây bệnh, bao gồm cả virus sởi. Vì vậy, duy trì sức đề kháng là biện pháp hỗ trợ quan trọng trong phòng ngừa. Lưu ý riêng cho trường hợp đã mắc bệnh: theo khuyến cáo của WHO, trẻ mắc sởi tại các nước đang phát triển nên được bổ sung Vitamin A theo chỉ định của bác sĩ để giảm nguy cơ biến chứng nặng. Vì vậy, tăng cường sức đề kháng là biện pháp hỗ trợ cần thiết trong phòng ngừa bệnh sởi, nhất là với trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh nền hoặc người thường xuyên làm việc trong môi trường đông người.

Mỗi người nên duy trì chế độ ăn uống cân đối, đa dạng nhóm thực phẩm với rau xanh, trái cây và thực phẩm giàu đạm. Bên cạnh đó, uống đủ nước, ngủ đủ giấc và vận động đều đặn cũng giúp hệ miễn dịch hoạt động tốt hơn. Với trẻ em, cần đảm bảo chế độ dinh dưỡng phù hợp theo độ tuổi để hỗ trợ phát triển thể chất và miễn dịch.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng tăng sức đề kháng không thể thay thế cho tiêm vắc xin. Các sản phẩm bổ sung, vitamin hoặc thực phẩm chức năng nếu sử dụng cần theo hướng dẫn phù hợp, đặc biệt với trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền hoặc người đang dùng thuốc điều trị.

Dinh dưỡng đầy đủ giúp cơ thể tăng khả năng chống nhiễm bệnh

6. Theo dõi sức khỏe sau khi tiếp xúc với nguồn lây

Sau khi tiếp xúc gần với người mắc hoặc nghi mắc sởi, việc theo dõi sức khỏe là rất cần thiết để phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường và hạn chế nguy cơ lây lan cho người khác. Người đã tiếp xúc với nguồn lây nên chú ý các triệu chứng như sốt, ho, chảy nước mũi, đỏ mắt, mệt mỏi, đau họng hoặc phát ban trong những ngày tiếp theo.

Theo kinh nghiệm lâm sàng, hầu hết bệnh nhân đến khám muộn trong giai đoạn đã có biến chứng đều cho biết ban đầu họ tưởng chỉ bị cảm thông thường. Nhận biết sớm hạt Koplik - đốm trắng nhỏ bên trong má xuất hiện 1–2 ngày trước khi phát ban - có thể giúp rút ngắn đáng kể thời gian từ khi phát bệnh đến khi được chẩn đoán.

Trong thời gian theo dõi, cần ghi nhớ thời điểm tiếp xúc, tình trạng tiêm chủng của bản thân và các triệu chứng xuất hiện nếu có. Những thông tin này sẽ giúp nhân viên y tế đánh giá nguy cơ và đưa ra hướng xử trí phù hợp. Nếu có biểu hiện nghi ngờ mắc sởi, người bệnh nên hạn chế đến nơi đông người, đeo khẩu trang khi cần tiếp xúc với người khác và liên hệ cơ sở y tế để được hướng dẫn.

Đặc biệt, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người có bệnh nền, người suy giảm miễn dịch hoặc người chưa tiêm phòng đầy đủ cần được theo dõi sát hơn sau khi tiếp xúc với nguồn lây. Các nhóm này nên chủ động hỏi ý kiến nhân viên y tế sớm, ngay cả khi triệu chứng còn nhẹ, để được tư vấn cách phòng ngừa và xử trí kịp thời.

Khi nào cần đi khám bác sĩ?

Người mắc sởi nên được thăm khám sớm nếu triệu chứng kéo dài, không cải thiện hoặc xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ biến chứng. Việc phát hiện và điều trị kịp thời giúp giảm nguy cơ diễn tiến nặng, đặc biệt ở trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người suy giảm miễn dịch và người có bệnh nền.

Bạn cần đến cơ sở y tế ngay khi có các biểu hiện sau:

• Sốt cao từ 39°C trở lên, kéo dài hoặc khó hạ sốt.
• Ho nhiều, khó thở, thở nhanh hoặc tím tái.
• Lừ đừ, mệt lả, ngủ li bì hoặc co giật.
• Bỏ bú, ăn uống kém, có dấu hiệu mất nước.
• Đau mắt nhiều, nhìn mờ hoặc sợ ánh sáng.
• Phát ban bất thường, ban xuất huyết hoặc chảy máu.
• Tiêu chảy nhiều, nôn kéo dài hoặc tình trạng toàn thân xấu đi.

Thăm khám sớm giúp phát hiện kịp thời các dấu hiệu sởi chuyển nặng hoặc biến chứng nguy hiểm

Kết luận

Cách phòng tránh bệnh sởi hiệu quả bao gồm nhiều biện pháp kết hợp, từ tiêm vắc xin đúng lịch đến giữ vệ sinh cá nhân và theo dõi sức khỏe sau phơi nhiễm. Sởi là bệnh truyền nhiễm lây lan nhanh, đặc biệt nguy hiểm với những người chưa có miễn dịch - hiểu đúng để chủ động bảo vệ bản thân và gia đình là điều mỗi người nên làm.

Nếu xuất hiện các triệu chứng nghi ngờ như sốt, ho, chảy nước mũi, đỏ mắt, phát ban hoặc từng tiếp xúc với ca bệnh, bạn không nên tự ý điều trị tại nhà mà cần thăm khám sớm để được tư vấn và xử trí phù hợp. Nếu bạn có thắc mắc hoặc lo ngại về nguy cơ mắc sởi, đội ngũ bác sĩ tại Bệnh viện Đại học Phenikaa sẵn sàng hỗ trợ đánh giá tình trạng tiêm chủng, tư vấn phòng ngừa và hướng dẫn chăm sóc phù hợp. Đặt lịch qua hotline 1900 886648.