iconicon

Bệnh Học

icon

Bệnh Tim Mạch

icon

Đột quỵ ở người trẻ và những điều cần biết để chủ động phòng ngừa

Đột quỵ ở người trẻ và những điều cần biết để chủ động phòng ngừa

Đột quỵ ở người trẻ và những điều cần biết để chủ động phòng ngừa

Những năm gần đây, đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa, với nhiều trường hợp được ghi nhận ở người trong độ tuổi lao động. Trước thực trạng này, nhận biết sớm dấu hiệu đột quỵ ở người trẻ và xử trí kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong việc bảo vệ tính mạng, hạn chế tổn thương não và giảm nguy cơ để lại di chứng lâu dài.

Tổng quan về đột quỵ ở người trẻ

Ở người trẻ tuổi, đột quỵ não thường được xác định là biến cố mạch máu não xảy ra trước 45 hoặc 50 tuổi, tùy theo tiêu chí của từng nghiên cứu. Bệnh khởi phát khi dòng máu cung cấp cho một vùng não bị gián đoạn do tắc nghẽn mạch hoặc khi mạch máu não bị vỡ, dẫn đến tổn thương các tế bào thần kinh.

Mặc dù phổ biến hơn ở người cao tuổi, nhưng nhóm trẻ tuổi vẫn chiếm khoảng 10 - 14% tổng số trường hợp đột quỵ não. Biến cố này không chỉ đe dọa tính mạng, mà còn có thể để lại di chứng về vận động, ngôn ngữ và nhận thức, ảnh hưởng lâu dài đến khả năng sinh hoạt, làm việc cũng như chất lượng cuộc sống.

Do đó, nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời có ý nghĩa quan trọng đối với tiên lượng. Người bệnh được cấp cứu càng sớm, cơ hội bảo tồn mô não càng cao. Điều trị kịp thời cũng giúp hạn chế tổn thương, giảm nguy cơ tử vong và cải thiện khả năng phục hồi.

Đột quỵ não có thể xảy ra ngay cả ở người trẻ tuổi

Đột quỵ não có thể xảy ra ngay cả ở người trẻ tuổi

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Khác với người cao tuổi, đột quỵ ở nhóm trẻ thường bắt nguồn từ những cơ chế ít gặp hơn và đa dạng hơn về bản chất. Bên cạnh các bệnh lý tim mạch và chuyển hóa, bất thường mạch máu, rối loạn đông máu, yếu tố nội tiết và lối sống cũng có thể góp phần làm gia tăng nguy cơ.

Dưới đây là những nhóm nguyên nhân và yếu tố nguy cơ đáng chú ý ở người trẻ:

1. Bệnh tim mạch và rối loạn chuyển hóa

Tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và béo phì không chỉ là yếu tố nguy cơ ở người lớn tuổi mà ngày càng cần được lưu ý ở nhóm trẻ. Những tình trạng này kéo dài có thể gây tổn thương nội mạc, thúc đẩy xơ vữa và làm tăng khả năng hình thành huyết khối. Bên cạnh đó, các bệnh lý như rung nhĩ, bệnh van tim hoặc một số bất thường cấu trúc tim có thể tạo điều kiện hình thành huyết khối trong buồng tim, sau đó di chuyển theo tuần hoàn lên não và gây tắc mạch.

2. Bất thường mạch máu

Bóc tách động mạch cảnh hoặc động mạch đốt sống (cervical artery dissection) là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây nhồi máu não ở người trẻ. Khi thành động mạch bị rách, máu có thể đi vào giữa các lớp của thành mạch, làm hẹp lòng mạch hoặc tạo huyết khối gây tắc động mạch não. Ngoài ra, dị dạng động - tĩnh mạch và phình động mạch não có nguy cơ vỡ, dẫn đến xuất huyết nội sọ, trong đó xuất huyết dưới nhện do vỡ phình mạch là một tình trạng đặc biệt nguy hiểm.

3. Rối loạn đông máu

Các tình trạng tăng đông khiến cơ thể dễ hình thành huyết khối bất thường, từ đó làm tăng nguy cơ tắc nghẽn tuần hoàn não. Ở người trẻ, bác sĩ có thể cân nhắc những nguyên nhân mắc phải như hội chứng kháng phospholipid hoặc một số rối loạn đông máu di truyền khi đặc điểm bệnh sử và lâm sàng gợi ý.

Tuy nhiên, xét nghiệm tăng đông không được thực hiện thường quy, mà cần lựa chọn dựa trên hoàn cảnh cụ thể, chẳng hạn tiền sử huyết khối, đột quỵ không rõ căn nguyên hoặc tiền sử gia đình phù hợp.

Rối loạn đông máu có thể làm tăng khả năng hình thành huyết khối

Rối loạn đông máu có thể làm tăng khả năng hình thành huyết khối

4. Các yếu tố đặc thù ở phụ nữ trẻ

Thai kỳ và đặc biệt là giai đoạn hậu sản làm thay đổi hệ thống đông máu theo hướng tăng đông, qua đó gia tăng nguy cơ hình thành huyết khối ở một số phụ nữ. Thuốc tránh thai nội tiết chứa estrogen cũng liên quan đến nguy cơ huyết khối, nhất là khi đi kèm hút thuốc lá, béo phì, tiền sử huyết khối hoặc rối loạn tăng đông. Vì vậy, việc lựa chọn biện pháp tránh thai cần được cân nhắc dựa trên nguy cơ tim mạch và huyết khối của từng người.

5. Thói quen sinh hoạt và chất kích thích

Hút thuốc lá làm tổn thương thành mạch, thúc đẩy xơ vữa và tăng nguy cơ hình thành huyết khối. Trong khi đó, ít vận động, ăn mặn, dư năng lượng và uống nhiều rượu bia góp phần gây tăng huyết áp, béo phì, đái tháo đường và rối loạn lipid máu.

Đáng chú ý, các chất kích thích như cocaine và amphetamine có thể gây tăng huyết áp đột ngột, co thắt mạch, rối loạn nhịp tim và nhiều biến đổi tim mạch khác, qua đó làm tăng nguy cơ cả nhồi máu não lẫn xuất huyết não.

6. Tiền sử gia đình và yếu tố di truyền

Nguy cơ cần được lưu ý hơn khi gia đình có người từng đột quỵ sớm hoặc mắc các bệnh lý tim mạch, mạch máu và huyết học có tính di truyền. Một số bệnh di truyền hiếm gặp có thể ảnh hưởng đến cấu trúc thành mạch, chuyển hóa hoặc hệ thống đông máu, từ đó làm tăng khả năng xuất hiện biến cố mạch máu não từ sớm.

Dù vậy, tiền sử gia đình không đồng nghĩa với việc một người chắc chắn sẽ bị đột quỵ, mà cần được xem xét cùng các yếu tố nguy cơ khác để đánh giá toàn diện.

Dấu hiệu cảnh báo cần nhận biết sớm

Các biểu hiện đột quỵ thường xuất hiện đột ngột và có thể tiến triển nhanh trong thời gian ngắn. Ở người trẻ, những triệu chứng ban đầu đôi khi dễ bị nhầm với mệt mỏi, chóng mặt hoặc các vấn đề sức khỏe thông thường, dẫn đến chậm trễ trong cấp cứu. Bạn có thể ghi nhớ nguyên tắc BE FAST để nhận diện các dấu hiệu cảnh báo:

  • B - Balance (Thăng bằng): Đột ngột chóng mặt, mất thăng bằng, đi đứng loạng choạng hoặc khó phối hợp vận động.
  • E - Eyes (Thị giác): Đột ngột nhìn mờ, nhìn đôi, mất một phần hoặc toàn bộ thị lực ở một hay hai mắt.
  • F - Face (Khuôn mặt): Một bên mặt đột ngột yếu hoặc xệ xuống, biểu hiện rõ khi người bệnh cười, nhe răng hoặc thực hiện các cử động trên khuôn mặt.
  • A - Arm (Tay): Yếu hoặc tê đột ngột ở một bên cơ thể, thường nhận thấy khi người bệnh không thể nâng và giữ hai tay ở cùng một vị trí. Tình trạng yếu có thể ảnh hưởng cả tay và chân cùng bên.
  • S - Speech (Lời nói): Nói khó, nói không rõ, dùng từ không phù hợp, không hiểu lời người khác hoặc đột ngột mất khả năng diễn đạt.
  • T - Time (Thời gian): Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần gọi cấp cứu ngay và ghi nhớ thời điểm triệu chứng bắt đầu hoặc thời điểm cuối cùng người bệnh còn hoàn toàn bình thường.

Ngoài các biểu hiện trong BE FAST, đột quỵ còn có thể gây đau đầu dữ dội xuất hiện đột ngột, buồn nôn, nôn, co giật hoặc rối loạn ý thức, đặc biệt trong một số trường hợp xuất huyết não. Người bệnh không nhất thiết xuất hiện đầy đủ các triệu chứng, vì vậy chỉ cần nhận thấy một dấu hiệu thần kinh bất thường khởi phát đột ngột cũng cần nghĩ đến khả năng đột quỵ và xử trí khẩn cấp.

Méo miệng là một dấu hiệu cảnh báo đột quỵ cần nhận biết sớm

Méo miệng là một dấu hiệu cảnh báo đột quỵ cần nhận biết sớm

Cần làm gì khi nghi ngờ một người trẻ bị đột quỵ?

Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ như méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, mất thăng bằng hay rối loạn thị giác đột ngột, cần xem đây là tình trạng cấp cứu và hành động ngay. Không nên chờ triệu chứng tự hết hoặc áp dụng các biện pháp xử trí tại nhà, bởi mỗi phút trì hoãn đều có thể làm tăng mức độ tổn thương não.

Trong thời gian chờ cấp cứu, bạn cần lưu ý:

  • Gọi cấp cứu càng sớm càng tốt: Ưu tiên đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng chẩn đoán và điều trị đột quỵ. Không nên để người đang có triệu chứng tự lái xe đến bệnh viện.
  • Ghi nhớ thời điểm khởi phát triệu chứng: Cần xác định thời điểm triệu chứng đầu tiên xuất hiện. Nếu không rõ, hãy ghi nhận thời điểm cuối cùng người bệnh được biết vẫn hoàn toàn bình thường. Đây là thông tin quan trọng để bác sĩ đánh giá khả năng áp dụng các phương pháp tái thông mạch như tiêu sợi huyết (thường trong vòng 4,5 giờ đầu) hoặc can thiệp lấy huyết khối (có thể đến 24 giờ ở một số người bệnh chọn lọc).
  • Đảm bảo người bệnh ở tư thế an toàn: Cho người bệnh nằm hoặc ngồi ở vị trí an toàn, hạn chế tự đi lại. Nếu người bệnh giảm ý thức hoặc nôn nhưng vẫn tự thở, có thể đặt nằm nghiêng để giảm nguy cơ hít sặc và theo dõi sát tình trạng hô hấp.
  • Không cho ăn hoặc uống: Đột quỵ có thể gây rối loạn nuốt, khiến thức ăn, nước hoặc thuốc đi vào đường thở và dẫn đến sặc.
  • Không tự ý sử dụng thuốc: Đặc biệt, không tự cho người bệnh uống aspirin hoặc thuốc chống đông khi chưa xác định loại đột quỵ. Nếu nguyên nhân là xuất huyết não, những thuốc này có thể làm tình trạng chảy máu nghiêm trọng hơn.
  • Không áp dụng các biện pháp dân gian: Chích đầu ngón tay, cạo gió, bấm huyệt hay xoa bóp không có tác dụng tái thông mạch máu não và có thể làm mất thời gian cấp cứu.

Ngay cả khi các biểu hiện chỉ kéo dài vài phút rồi tự hết, người bệnh vẫn cần được đánh giá y tế khẩn cấp. Không ít người vì thấy triệu chứng biến mất nhanh mà chủ quan bỏ qua, trong khi đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua - một dấu hiệu cảnh báo nguy cơ đột quỵ thực sự có thể xảy ra trong những ngày hoặc tuần tiếp theo.

Cách phòng ngừa đột quỵ ở người trẻ

Nguy cơ đột quỵ hình thành dưới tác động của nhiều yếu tố, trong đó không ít yếu tố liên quan đến sức khỏe tim mạch và thói quen sinh hoạt có thể điều chỉnh được. Vì vậy, ngay từ khi còn trẻ, việc kiểm soát tốt các chỉ số sức khỏe và duy trì lối sống khoa học là nền tảng quan trọng để giảm nguy cơ xảy ra biến cố mạch máu não. Dưới đây là những biện pháp bạn nên chủ động thực hiện.

1. Kiểm soát huyết áp, đường huyết và mỡ máu

Để duy trì các chỉ số này trong giới hạn phù hợp, bạn nên đo huyết áp định kỳ, đồng thời kiểm tra đường huyết và lipid máu theo độ tuổi, tiền sử gia đình và nguy cơ cá nhân.

Bên cạnh chế độ ăn uống, vận động và kiểm soát cân nặng, người đã được chẩn đoán tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu cần dùng thuốc đúng chỉ định, tái khám theo lịch và không tự ý ngừng thuốc khi chỉ số đã ổn định. Mục tiêu huyết áp, đường huyết hay LDL-C cần được bác sĩ cá thể hóa dựa trên bệnh nền và nguy cơ tim mạch của từng người, thay vì áp dụng một ngưỡng chung cho tất cả.

2. Không hút thuốc lá, thuốc lào và tránh các chất kích thích

Ngừng hút thuốc càng sớm, cơ thể càng giảm phơi nhiễm với các chất gây hại cho tim mạch và có thêm thời gian để hệ mạch phục hồi. Nếu gặp khó khăn khi tự bỏ thuốc, bạn có thể trao đổi với nhân viên y tế để được tư vấn các phương pháp cai thuốc phù hợp; đồng thời nên tránh hút thuốc thụ động và không xem thuốc lá điện tử là lựa chọn an toàn.

Các chất kích thích bất hợp pháp như cocaine hoặc amphetamine cũng cần được tránh hoàn toàn vì có thể gây những biến động cấp tính về huyết áp, nhịp tim và tuần hoàn mạch máu.

Ngừng hút thuốc góp phần bảo vệ tim và hệ mạch máu

Ngừng hút thuốc góp phần bảo vệ tim và hệ mạch máu

3. Duy trì chế độ ăn uống lành mạnh

Khẩu phần hằng ngày nên ưu tiên rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, thịt nạc và các nguồn chất béo không bão hòa như hạt và dầu thực vật. Người trưởng thành nên hướng tới ít nhất 400 g rau và trái cây mỗi ngày, đồng thời giữ lượng muối dưới 5 g/ngày; hạn chế thịt chế biến sẵn, đồ chiên rán, thức ăn nhanh, thực phẩm nhiều chất béo bão hòa, bánh kẹo và đồ uống có đường. Cách ăn này giúp kiểm soát huyết áp, cân nặng, đường huyết và lipid máu, qua đó giảm các yếu tố thúc đẩy bệnh lý mạch máu.

4. Tập thể dục đều đặn và kiểm soát cân nặng

Người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 - 300 phút hoạt động thể lực aerobic cường độ vừa mỗi tuần, chẳng hạn đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi; hoặc 75 - 150 phút hoạt động cường độ mạnh.

Bên cạnh đó, nên tập tăng cường sức mạnh cho các nhóm cơ lớn ít nhất 2 ngày/tuần và hạn chế ngồi liên tục trong thời gian dài. Duy trì cân nặng phù hợp giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 và rối loạn lipid máu; nếu đang thừa cân hoặc có bệnh nền, bạn nên trao đổi với bác sĩ để lựa chọn mức vận động và mục tiêu cân nặng an toàn.

5. Hạn chế rượu bia

Uống nhiều rượu bia, đặc biệt uống lượng lớn trong một lần, có thể làm tăng huyết áp, gây rối loạn nhịp tim và làm tăng nguy cơ đột quỵ. Không nên bắt đầu uống rượu với mục đích bảo vệ tim mạch; nếu đang sử dụng, càng uống ít càng tốt và cần tránh các đợt uống quá mức. Người có tăng huyết áp, bệnh tim, bệnh gan hoặc đang sử dụng thuốc cũng nên trao đổi với bác sĩ về việc có cần kiêng hoàn toàn hay không.

Hạn chế rượu bia giúp giảm những tác động bất lợi đến huyết áp và tim mạch

Hạn chế rượu bia giúp giảm những tác động bất lợi đến huyết áp và tim mạch

6. Duy trì giấc ngủ và sinh hoạt điều độ

Đối với phần lớn người trưởng thành, ngủ khoảng 7 - 9 giờ mỗi đêm và duy trì giờ ngủ - thức tương đối ổn định giúp bảo đảm sức khỏe tổng thể cũng như hỗ trợ kiểm soát các yếu tố nguy cơ tim mạch. Bạn nên hạn chế thức khuya kéo dài, tránh lạm dụng caffeine vào cuối ngày và dành thời gian nghỉ ngơi hợp lý.

Nếu thường xuyên ngáy to, có cơn ngừng thở khi ngủ, thức giấc nhiều lần hoặc buồn ngủ quá mức vào ban ngày, bạn nên đi khám vì ngưng thở khi ngủ có liên quan đến tăng huyết áp và nguy cơ bệnh tim mạch, đột quỵ.

7. Chủ động kiểm tra sức khỏe khi có yếu tố nguy cơ

Trong quá trình thăm khám, không ít người trẻ có yếu tố nguy cơ rõ ràng như tăng huyết áp hoặc rối loạn lipid máu nhưng chưa từng kiểm tra vì nghĩ mình còn trẻ nên chưa cần quan tâm. Người trẻ không nên mặc định rằng tuổi còn trẻ đồng nghĩa với nguy cơ đột quỵ bằng không.

Nếu có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, béo phì, bệnh tim, tiền sử huyết khối hoặc gia đình có người từng đột quỵ sớm, bạn nên khám định kỳ để bác sĩ đánh giá nguy cơ và xác định tần suất theo dõi phù hợp.

Việc kiểm tra nên tập trung vào các yếu tố nguy cơ cụ thể; chụp CT, MRI não, siêu âm động mạch cảnh hoặc thực hiện xét nghiệm đông máu chuyên sâu không phải là phương pháp tầm soát thường quy cho mọi người trẻ khỏe mạnh.

Khi nào bạn cần đến bệnh viện?

Đột quỵ có thể tiến triển nhanh và gây tổn thương não chỉ trong thời gian ngắn. Nếu xuất hiện các biểu hiện thần kinh bất thường khởi phát đột ngột, bạn không nên chờ triệu chứng tự cải thiện mà cần nhanh chóng đến cơ sở y tế. Đặc biệt, hãy gọi cấp cứu ngay khi có một trong những dấu hiệu sau:

  • Méo miệng hoặc lệch mặt: Một bên mặt đột ngột yếu, xệ xuống, biểu hiện rõ hơn khi cười hoặc nói.
  • Yếu hoặc tê tay chân: Tay, chân hoặc cả nửa người đột ngột yếu, tê, khó cử động hay không thể giữ hai tay ở cùng một vị trí.
  • Rối loạn ngôn ngữ: Người bệnh đột nhiên nói khó, nói ngọng, dùng từ không phù hợp, không hiểu lời người khác hoặc không thể diễn đạt.
  • Rối loạn thị giác: Đột ngột nhìn mờ, nhìn đôi hoặc mất thị lực ở một hay cả hai mắt.
  • Mất thăng bằng: Chóng mặt dữ dội, đi đứng loạng choạng, mất khả năng phối hợp động tác xuất hiện đột ngột.
  • Đau đầu dữ dội bất thường: Cơn đau xuất hiện đột ngột, đặc biệt khi đi kèm buồn nôn, nôn, co giật, cứng gáy hoặc rối loạn ý thức.
  • Triệu chứng xuất hiện rồi tự hết: Yếu tay chân, méo miệng, nói khó hoặc mất thị lực chỉ kéo dài trong thời gian ngắn rồi hồi phục vẫn cần được đánh giá khẩn cấp, bởi đây có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua.

Bên cạnh các tình huống cần cấp cứu, bạn cũng nên chủ động đến bệnh viện để đánh giá nguy cơ nếu có tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, bệnh tim, tiền sử huyết khối hoặc gia đình có người từng đột quỵ khi còn trẻ. Thăm khám sớm giúp phát hiện và kiểm soát các yếu tố nguy cơ trước khi xảy ra biến cố mạch máu não.

Kết luận

Đột quỵ ở người trẻ có thể liên quan đến nhiều yếu tố như tăng huyết áp, rối loạn đường huyết, mỡ máu, bệnh tim, bất thường mạch máu và lối sống. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo, đưa người bệnh đi cấp cứu ngay khi nghi ngờ và chủ động kiểm soát yếu tố nguy cơ là những điểm quan trọng giúp giảm nguy cơ tử vong, hạn chế di chứng và phòng ngừa đột quỵ.

Nếu có yếu tố nguy cơ tim mạch hoặc muốn kiểm tra sức khỏe để chủ động phòng bệnh, bạn có thể đến Trung tâm Tim mạch - Bệnh viện Đại học Phenikaa. Bác sĩ sẽ thăm khám, đánh giá huyết áp, đường huyết, lipid máu, tình trạng tim mạch và chỉ định các thăm dò cần thiết tùy từng trường hợp. Dựa trên kết quả, bạn sẽ được tư vấn cách kiểm soát yếu tố nguy cơ và kế hoạch theo dõi phù hợp. Liên hệ hotline 1900 2262 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.

calendarNgày cập nhật: 10/11/2026

Chia sẻ

FacebookZaloShare
arrowarrow

Nguồn tham khảo

Stroke in Young Adults, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10420127/

Stroke in Young Adults: An Overview and Non-Pharmacological Preventive Strategies, https://www.mdpi.com/2076-3425/15/4/375

Stroke, https://my.clevelandclinic.org/health/diseases/5601-stroke

About Stroke, https://www.cdc.gov/stroke/about/index.html

right

Chủ đề :

banner
Đặt lịch khámĐặt lịch khám