Hiểu rõ nguyên nhân viêm phế quản giúp bạn nhận diện những tác nhân có thể ảnh hưởng đến đường thở và chủ động hạn chế nguy cơ mắc bệnh. Tùy từng thể bệnh, viêm phế quản có thể liên quan đến nhiễm trùng, khói thuốc, ô nhiễm không khí hoặc các yếu tố phơi nhiễm kéo dài. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn tìm hiểu cụ thể hơn về từng nguyên nhân và yếu tố nguy cơ thường gặp.
Nguyên nhân viêm phế quản thường gặp
Viêm phế quản xảy ra khi niêm mạc phế quản bị viêm, phù nề và tăng tiết chất nhầy dưới tác động của các tác nhân khác nhau. Nguyên nhân gây viêm phế quản thường được chia thành hai nhóm chính là tác nhân nhiễm trùng và các yếu tố gây kích thích đường thở.
Trong đó, virus chiếm phần lớn trường hợp viêm phế quản cấp, còn khói thuốc, bụi, hóa chất và ô nhiễm không khí có vai trò đáng chú ý khi phế quản bị phơi nhiễm thường xuyên hoặc kéo dài. Dưới đây là những nguyên nhân thường gặp cần lưu ý.
1. Nhiễm virus
Virus là nguyên nhân phổ biến nhất của viêm phế quản cấp, thường xuất hiện trong hoặc sau một đợt nhiễm trùng đường hô hấp. Các tác nhân thường gặp gồm virus cúm A và B, virus hợp bào hô hấp (RSV), rhinovirus, parainfluenza, adenovirus và một số coronavirus.
Khi xâm nhập đường thở, virus gây tổn thương biểu mô và kích hoạt phản ứng viêm tại niêm mạc phế quản, dẫn đến phù nề, tăng tiết chất nhầy và kích thích phản xạ ho. Viêm phế quản do virus thường tự khỏi. Kháng sinh không tác động lên virus nên không rút ngắn thời gian bệnh.
Virus là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm phế quản cấp
2. Nhiễm vi khuẩn
Vi khuẩn ít gặp hơn nhiều so với virus trong viêm phế quản cấp không biến chứng. Một số tác nhân có thể gây bệnh cảnh viêm khí phế quản, đáng chú ý là Bordetella pertussis gây ho gà. Mycoplasma pneumoniae và Chlamydia pneumoniae cũng có thể gây nhiễm trùng đường hô hấp dưới. Bác sĩ xác định căn nguyên vi khuẩn dựa trên bệnh cảnh, yếu tố dịch tễ và chỉ định xét nghiệm khi phù hợp. Đặc biệt, đờm vàng hoặc xanh không đủ để khẳng định nhiễm khuẩn và không phải căn cứ để tự sử dụng kháng sinh.
3. Khói thuốc lá
Khói thuốc là tác nhân gây kích thích đường thở quan trọng, nhất là với tổn thương phế quản mạn tính. Các chất độc trong khói thuốc có thể gây tổn thương biểu mô, làm suy giảm chức năng lông chuyển, tăng sản xuất chất nhầy và duy trì phản ứng viêm tại đường thở.
Khi tình trạng phơi nhiễm kéo dài, những thay đổi này góp phần gây ho, khạc đờm mạn tính và suy giảm chức năng hô hấp. Hút thuốc là yếu tố nguy cơ hàng đầu của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD). Viêm phế quản mạn là một dạng biểu hiện thường gặp của COPD.
Khói thuốc gây kích thích và tổn thương đường thở khi phơi nhiễm kéo dài
4. Bụi, hóa chất và ô nhiễm không khí
Các hạt bụi, khói, khí và hơi hóa chất có thể trực tiếp kích thích niêm mạc phế quản, gây hoặc làm nặng phản ứng viêm đường thở. Nguồn phơi nhiễm có thể đến từ nơi làm việc như bụi khoáng, bụi hữu cơ, khói hàn, hơi hóa chất. Nguồn khác là không khí ngoài trời như bụi mịn và khí thải giao thông.
Ô nhiễm không khí còn làm tăng triệu chứng hô hấp và nguy cơ đợt cấp ở người đã có bệnh đường thở. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào loại tác nhân, nồng độ, thời gian phơi nhiễm và tình trạng hô hấp của mỗi người.
5. Khói từ nhiên liệu sinh khối
Khói sinh ra từ việc đốt củi, than, phụ phẩm nông nghiệp và các nhiên liệu sinh khối khác chứa hỗn hợp hạt mịn cùng nhiều chất gây kích thích đường hô hấp. Với người không hút thuốc nhưng ho khạc đờm kéo dài, thói quen đun bếp củi hoặc bếp than tổ ong nhiều năm là chi tiết bác sĩ thường hỏi kỹ khi khai thác bệnh sử. Nguy cơ tăng khi bếp đặt trong không gian kín, không có hệ thống hút khói.
Phơi nhiễm ở nồng độ cao trong thời gian dài có thể gây viêm và tổn thương đường thở kéo dài. WHO ghi nhận ô nhiễm không khí trong nhà do đun nấu bằng nhiên liệu rắn là một yếu tố nguy cơ của COPD, kể cả ở người không hút thuốc. Khói sinh khối chủ yếu liên quan đến tổn thương phế quản mạn tính. Đây không phải nguyên nhân thường gặp của viêm phế quản cấp.
Nguyên nhân viêm phế quản cấp và mạn tính có giống nhau không?
Nguyên nhân gây viêm phế quản cấp và mạn tính không hoàn toàn giống nhau. Viêm phế quản cấp chủ yếu do nhiễm virus đường hô hấp như virus cúm, RSV, rhinovirus, coronavirus hoặc parainfluenza. Bệnh thường xuất hiện trong hoặc sau một đợt nhiễm trùng hô hấp, khi virus gây viêm niêm mạc phế quản, tăng tiết chất nhầy và kích thích phản xạ ho. Vi khuẩn ít gặp hơn, trong đó Bordetella pertussis là tác nhân cần lưu ý khi bệnh cảnh gợi ý ho gà. Khói thuốc, bụi hoặc hơi hóa chất cũng có thể kích thích đường thở và góp phần gây viêm cấp tính.
Ngược lại, viêm phế quản mạn không chủ yếu bắt nguồn từ một đợt nhiễm trùng đơn lẻ, mà liên quan đến quá trình kích thích và tổn thương đường thở kéo dài. Hút thuốc lá là yếu tố nguy cơ quan trọng hàng đầu. Thường xuyên hít khói bếp, bụi, hơi hóa chất hoặc không khí ô nhiễm cũng duy trì phản ứng viêm. Phế quản vì thế tăng tiết nhầy và suy giảm chức năng. Viêm phế quản mạn thường được xem xét trong bệnh cảnh COPD; nhiễm trùng hô hấp có thể gây các đợt cấp nhưng không phải căn nguyên duy nhất của tình trạng mạn tính.
Như vậy, thể cấp thường liên quan nhiều hơn đến nhiễm trùng, đặc biệt là virus, còn thể mạn chủ yếu gắn với phơi nhiễm kéo dài với các tác nhân gây hại cho đường thở.
Những yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh
Bên cạnh các tác nhân trực tiếp, một số yếu tố có thể khiến đường thở dễ bị tổn thương hoặc tăng khả năng mắc viêm phế quản. Đáng chú ý là thói quen hút thuốc, môi trường làm việc và sinh sống, độ tuổi, khả năng miễn dịch, bệnh lý nền và trào ngược dạ dày thực quản. Cụ thể:
1. Hút thuốc và thường xuyên tiếp xúc với khói thuốc
Nguy cơ tăng theo số điếu thuốc mỗi ngày và số năm hút. Sau khi cai, người hút thuốc có thể vẫn ho khạc đờm một thời gian, nhưng tốc độ suy giảm chức năng hô hấp sẽ chậm lại. Trẻ em sống cùng người hút thuốc dễ bị tác động bởi khói thuốc thụ động.
2. Trẻ nhỏ và người cao tuổi
Hệ hô hấp và miễn dịch của trẻ nhỏ chưa hoàn thiện. Người cao tuổi lại thường suy giảm cơ chế bảo vệ đường thở và có nhiều bệnh nền. Hai nhóm tuổi này dễ chịu ảnh hưởng của các nhiễm trùng đường hô hấp hơn, đặc biệt với một số virus như RSV và cúm. Nếu trong nhà có trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi đang ho, bạn nên để ý các dấu hiệu như thở nhanh, rút lõm lồng ngực, bỏ bú, lừ đừ hoặc môi tím tái.
Trẻ nhỏ và người cao tuổi dễ chịu ảnh hưởng của các tác nhân gây bệnh hô hấp
3. Hệ miễn dịch suy giảm
Người đang hóa trị, dùng corticoid kéo dài, sau ghép tạng hoặc nhiễm HIV chưa được điều trị ổn định có khả năng chống lại virus và vi khuẩn đường hô hấp kém hơn. Ở nhóm này, viêm phế quản dễ kéo dài và có nguy cơ tiến triển thành viêm phổi cao hơn người khỏe mạnh.
4. Mắc bệnh hô hấp hoặc bệnh lý nền
Người mắc hen, COPD hoặc các bệnh phổi mạn tính thường có đường thở nhạy cảm, viêm hoặc đã bị tổn thương từ trước. Khi nhiễm virus, vi khuẩn hoặc tiếp xúc với chất kích thích, các triệu chứng hô hấp có thể dễ xuất hiện và trở nên nghiêm trọng hơn. Người mắc suy tim, đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn cũng có nguy cơ diễn biến nặng hơn khi bị nhiễm trùng đường hô hấp.
5. Thường xuyên tiếp xúc với người mắc bệnh đường hô hấp
Viêm phế quản không phải lúc nào cũng trực tiếp “lây” từ người sang người, nhưng virus và một số vi khuẩn gây viêm phế quản cấp có khả năng lây truyền. Vì vậy, thường xuyên tiếp xúc gần với người đang mắc cúm, COVID-19 hoặc các nhiễm trùng hô hấp khác làm tăng khả năng phơi nhiễm với tác nhân gây bệnh. Nguy cơ có thể cao hơn tại gia đình, trường học, nơi làm việc hoặc những không gian đông người, thông khí kém.
6. Môi trường làm việc và sinh sống
Nguy cơ cao hơn ở người làm xây dựng, khai khoáng, hàn cắt kim loại, dệt may hoặc chế biến nông sản, nhất là khi không dùng đồ bảo hộ phù hợp. Người sống gần trục giao thông lớn, khu công nghiệp hoặc thường xuyên đun nấu bằng than, củi cũng chịu tổng mức phơi nhiễm cao hơn. Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh hô hấp mạn tính dễ bị ảnh hưởng nhất.
Vì sao viêm phế quản có thể tái phát nhiều lần?
Viêm phế quản dễ quay lại khi người bệnh liên tục mắc các đợt nhiễm trùng hô hấp mới, hoặc vẫn tiếp xúc với khói thuốc, khói bụi, hóa chất. Các tác nhân này duy trì tình trạng viêm và làm suy yếu cơ chế tự làm sạch của phế quản. Đường thở vì thế nhạy cảm hơn, chỉ một tác động nhỏ cũng đủ khiến ho, khạc đờm xuất hiện trở lại.
Các đợt tái diễn cũng có thể liên quan đến bệnh lý hô hấp nền. Hen, COPD hoặc giãn phế quản có thể gây ho, khạc đờm, khò khè kéo dài hoặc tái phát và đôi khi bị nhầm với những đợt viêm phế quản cấp mới. Nếu bạn bị chẩn đoán viêm phế quản nhiều lần trong thời gian ngắn, hoặc triệu chứng kéo dài, hãy đi khám. Bác sĩ sẽ tìm xem có tác nhân phơi nhiễm dai dẳng, nhiễm trùng tái diễn hay bệnh đường thở tiềm ẩn hay không.
Phơi nhiễm kéo dài và bệnh hô hấp nền có thể khiến triệu chứng viêm phế quản tái diễn
Nếu bạn đã điều trị nhiều đợt mà cơn ho vẫn quay lại, có thể vẫn còn một tác nhân hoặc bệnh nền chưa được xác định. Bác sĩ Khoa Nội tổng hợp sẽ đánh giá yếu tố phơi nhiễm và chỉ định đo chức năng hô hấp khi cần. Gọi 1900 2262 để đặt lịch khám.
Làm thế nào để hạn chế các tác nhân và yếu tố gây viêm phế quản?
Chủ động hạn chế tiếp xúc với các tác nhân gây hại và giảm nguy cơ nhiễm trùng hô hấp có thể góp phần bảo vệ phế quản, ngăn tổn thương đường thở kéo dài. Một số biện pháp bạn nên thực hiện gồm:
- Ngừng hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động: Cai thuốc lá, không để người khác hút thuốc trong nhà và hạn chế ở lâu tại khu vực có nhiều khói thuốc để giảm kích thích, tổn thương đường thở.
- Giảm tiếp xúc với bụi, khói và hóa chất: Đeo phương tiện bảo hộ hô hấp phù hợp với loại phơi nhiễm khi làm việc, tuân thủ quy trình an toàn và bảo đảm khu vực làm việc được thông khí tốt.
- Hạn chế ảnh hưởng của ô nhiễm không khí: Theo dõi chỉ số chất lượng không khí (AQI) trên điện thoại. Khi AQI ở mức kém trở lên, hạn chế hoạt động ngoài trời, đóng cửa sổ và đeo khẩu trang lọc bụi mịn nếu phải ra ngoài.
- Giữ không gian sống thông thoáng: Mở cửa thông gió hằng ngày, bật máy hút mùi khi nấu ăn. Nếu gia đình vẫn dùng bếp than tổ ong hoặc bếp củi, hãy cân nhắc chuyển sang bếp gas hoặc bếp điện, hoặc ít nhất đặt bếp ở nơi thoáng khí.
- Giảm nguy cơ lây nhiễm đường hô hấp: Rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho hoặc hắt hơi, tránh tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh và cân nhắc đeo khẩu trang phù hợp tại nơi đông người khi virus hô hấp lưu hành mạnh.
- Tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo: Tiêm vaccine cúm, COVID-19, vaccine phòng ho gà và các vaccine khác phù hợp với độ tuổi, bệnh nền theo tư vấn của nhân viên y tế.
- Kiểm soát bệnh hô hấp nền: Nếu mắc hen, COPD hoặc bệnh phổi mạn tính, bạn nên dùng thuốc đúng chỉ định và tái khám định kỳ để hạn chế các đợt triệu chứng tái diễn.
Khi nào bạn cần đến bệnh viện?
Các đợt ho hoặc viêm phế quản tái diễn, kéo dài hay kèm theo biểu hiện bất thường có thể liên quan đến bệnh lý hô hấp khác cần được đánh giá. Bạn nên đến bệnh viện thăm khám nếu gặp một trong những tình trạng sau:
- Ho kéo dài trên 3 tuần, không cải thiện hoặc ngày càng nặng.
- Các đợt viêm phế quản xuất hiện nhiều lần trong thời gian ngắn.
- Khó thở, thở nhanh, khò khè rõ hoặc cảm giác thiếu không khí.
- Ho ra máu hoặc xuất hiện đờm lẫn máu.
- Sốt cao, sốt kéo dài hoặc sốt tái phát, nhất là khi kèm đau ngực, khó thở. Đây có thể là dấu hiệu viêm phổi.
- Đau ngực, nhất là đau tăng khi hít sâu hoặc kèm khó thở.
- Triệu chứng xuất hiện sau khi tiếp xúc đáng kể với khói, hóa chất hoặc khí kích thích.
- Người có hen, COPD, bệnh tim phổi mạn tính hoặc suy giảm miễn dịch xuất hiện triệu chứng hô hấp nặng hơn bình thường.
Ho kéo dài, khó thở hoặc triệu chứng bất thường là những dấu hiệu cần đi khám
Kết luận
Nguyên nhân viêm phế quản cần được xem xét dựa trên thể bệnh và tình trạng phơi nhiễm của mỗi người. Viêm phế quản cấp thường liên quan đến nhiễm virus, trong khi thể mạn chịu ảnh hưởng nhiều hơn từ khói thuốc và các tác nhân gây kích thích đường thở kéo dài. Nếu bệnh thường xuyên tái diễn hoặc triệu chứng không cải thiện, bác sĩ cần đánh giá để tìm căn nguyên và loại trừ các bệnh hô hấp khác.
Nếu ho kéo dài, khó thở, khò khè, thường xuyên tái phát viêm phế quản hoặc có bệnh hô hấp nền, bạn có thể đến Khoa Nội tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được thăm khám. Bác sĩ sẽ hỏi kỹ triệu chứng, tiền sử bệnh và môi trường sống, làm việc của bạn. Khi cần, bạn có thể được chỉ định xét nghiệm, chụp X-quang ngực hoặc đo chức năng hô hấp. Kết quả giúp xác định nguyên nhân và loại trừ các bệnh có biểu hiện tương tự. Liên hệ hotline 1900 2262 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
