Táo bón ở trẻ sơ sinh là tình trạng thường gặp trong những tháng đầu đời, xảy ra khi trẻ đại tiện khó, phân khô cứng hoặc phải rặn nhiều mỗi lần đi ngoài. Bài viết dưới đây sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết cũng như các phương pháp xử trí và phòng ngừa táo bón an toàn cho trẻ sơ sinh, từ đó chăm sóc trẻ đúng cách và tránh những can thiệp không cần thiết.
Táo bón ở trẻ sơ sinh là gì?
Đây là tình trạng trẻ đại tiện khó, phân khô hoặc cứng, thường kèm theo hiện tượng rặn nhiều, đỏ mặt và khó chịu, quấy khóc mỗi lần đi ngoài. Do đó, việc đánh giá trẻ sơ sinh bị táo bón không chỉ dựa vào số lần đại tiện, mà cần xem xét đồng thời tính chất phân và biểu hiện của trẻ trong quá trình đại tiện.
Trong những tháng đầu đời, tần suất đại tiện của trẻ có thể thay đổi đáng kể, đặc biệt ở trẻ bú mẹ hoàn toàn. Một số trẻ có thể chỉ đại tiện vài ngày một lần nhưng phân vẫn mềm, trẻ không quấy khóc hay khó chịu, đây chưa được coi là táo bón.
Ngược lại, nếu trẻ đi ngoài không thường xuyên và phân khô cứng, việc rặn nhiều gây khó chịu, quấy khóc khi đại tiện thì đó là dấu hiệu của táo bón thực sự.
Việc hiểu đúng khái niệm táo bón ở trẻ sơ sinh giúp cha mẹ phân biệt được các hiện tượng sinh lý bình thường với tình trạng cần theo dõi hoặc can thiệp y tế, từ đó tránh lo lắng quá mức cũng như các biện pháp xử trí không phù hợp.
Táo bón ở trẻ sơ sinh thường biểu hiện qua việc đại tiện khó và phản ứng khó chịu khi đại tiện
Đặc điểm phân táo bón của trẻ sơ sinh
Ở trẻ sơ sinh, táo bón thường được nhận biết thông qua đặc điểm phân, tần suất đại tiện và phản ứng của trẻ khi đi ngoài. Khi bị táo bón, phân của trẻ có một số đặc điểm điển hình sau:
- Phân khô, cứng: Phân không còn mềm hoặc sệt mà trở nên rắn, khó đẩy ra ngoài.
- Phân vón cục hoặc đóng khuôn: Có thể thành từng viên nhỏ rời rạc hoặc khối phân to, chắc.
- Khoảng cách giữa các lần đại tiện kéo dài: Trẻ có thể vài ngày mới đi ngoài một lần, kèm khó chịu rõ rệt.
- Trẻ phải rặn nhiều khi đại tiện: Thường đỏ mặt, gồng người, có thể quấy khóc do đau hoặc khó chịu.
- Có thể xuất hiện vệt máu nhỏ trên phân: Liên quan đến tình trạng phân cứng gây trầy xước hoặc nứt nhẹ vùng hậu môn.
- Phân nặng mùi hơn bình thường: Do phân lưu lại lâu trong ruột trước khi được đào thải.
Nguyên nhân khiến trẻ sơ sinh bị táo bón
Tình trạng này có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó phần lớn là nguyên nhân chức năng, liên quan đến đặc điểm sinh lý và cách chăm sóc trong giai đoạn đầu đời. Việc xác định đúng nguyên nhân giúp cha mẹ lựa chọn hướng xử trí phù hợp, đồng thời phát hiện sớm những trường hợp cần được thăm khám y tế. Dưới đây là các nguyên nhân điển hình mà cha mẹ cần biết:
1. Trẻ bú ít sữa
Khi trẻ bú không đủ nhu cầu, lượng dịch đưa vào cơ thể giảm khiến phân dễ bị khô và đặc hơn. Tình trạng này thường gặp ở trẻ bú kém, bú ngắt quãng hoặc gặp khó khăn trong việc ngậm, bắt vú và bú mẹ. Nếu kéo dài, trẻ không chỉ dễ bị táo bón mà còn có nguy cơ chậm tăng cân, suy dinh dưỡng.
2. Trẻ dùng sữa công thức
So với sữa mẹ, sữa công thức có các thành phần như đạm, đường, chất béo khác biệt cả về tính chất và tỉ lệ, khiến quá trình tiêu hóa của một số trẻ gặp khó khăn hơn. Ngoài ra, việc pha sữa không đúng tỷ lệ, đổi loại sữa đột ngột, thường xuyên hoặc sữa không phù hợp với hệ tiêu hóa của trẻ cũng có thể làm phân cứng và gây táo bón.
Việc pha sữa không đúng tỷ lệ hoặc sữa không phù hợp với hệ tiêu hóa của trẻ cũng có thể làm phân cứng và gây táo bón
3. Chế độ ăn uống của mẹ thiếu chất xơ
Đối với trẻ bú mẹ hoàn toàn, chế độ dinh dưỡng của người mẹ có thể ảnh hưởng đến chất lượng sữa. Khi khẩu phần ăn của mẹ thiếu chất xơ từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt và uống thiếu nước, chất lượng sữa mẹ có thể bị ảnh hưởng. Ngoài ra, nếu mẹ dùng quá nhiều chất kích thích (trà đặc, caffe) hoặc ăn nhiều thực phẩm khô, chế biến sẵn, điều này cũng có thể gián tiếp ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa của trẻ thông qua sữa mẹ, từ đó làm tăng nguy cơ táo bón ở một số trường hợp.
4. Tình trạng bệnh lý
Một số bệnh lý bẩm sinh có thể gây táo bón kéo dài ở trẻ sơ sinh. Các rối loạn chuyển hóa cũng có thể là nguyên nhân tiềm ẩn. Những trường hợp này thường đi kèm các biểu hiện bất thường như bụng chướng, nôn ói, chậm tăng cân hoặc táo bón xuất hiện rất sớm sau sinh. Khi nghi ngờ nguyên nhân bệnh lý, trẻ cần được thăm khám và chẩn đoán bởi bác sĩ chuyên khoa.
Dấu hiệu táo bón ở trẻ sơ sinh
Tình trạng táo bón thường được nhận biết qua những thay đổi trong thói quen đại tiện và phản ứng của trẻ. Các dấu hiệu táo bón thường gặp ở trẻ gồm:
- Phân khô, cứng hoặc thành khuôn.
- Trẻ đại tiện khó, rặn nhiều.
- Trẻ đỏ mặt, gồng người khi đi ngoài.
- Trẻ quấy khóc hoặc khó chịu mỗi lần đại tiện.
- Khoảng cách giữa các lần đại tiện kéo dài.
- Có thể xuất hiện vệt máu nhỏ ở hậu môn.
- Phân có mùi hôi bất thường.
- Bụng căng nhẹ, đầy hơi.
Trong trường hợp trẻ đại tiện không thường xuyên nhưng phân vẫn mềm, trẻ bú tốt và không khó chịu, hiện tượng này thường mang tính sinh lý và chưa được xem là táo bón.
Bạn lo lắng vì con có các biểu hiện trên? Hãy liên hệ ngay hotline khẩn cấp: 1900 886648 để đặt lịch khám tại Khoa Sơ sinh, Bệnh viện Đại học Phenikaa (tư vấn miễn phí 24/7)
Táo bón ở trẻ sơ sinh có nguy hiểm không?
Mức độ nguy hiểm phụ thuộc vào nguyên nhân, thời gian kéo dài và các triệu chứng đi kèm. Phần lớn các trường hợp là táo bón chức năng và có thể cải thiện nếu được chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, có những lúc bạn cần đặc biệt lưu ý và đưa bé đi khám để đảm bảo không có vấn đề nghiêm trọng nào. Cụ thể:
1. Trường hợp táo bón không nguy hiểm
Táo bón được xem là không nguy hiểm khi trẻ vẫn bú tốt, tăng cân đều, không nôn ói và không có biểu hiện bất thường toàn thân. Tình trạng này thường liên quan đến hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện hoặc chế độ bú chưa phù hợp và có xu hướng cải thiện sau khi điều chỉnh cách chăm sóc, nuôi dưỡng.
2. Trường hợp táo bón có thể nguy hiểm
Táo bón có thể trở nên đáng lo ngại nếu kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc kèm theo các dấu hiệu như bụng chướng, nôn ói, bú kém, chậm tăng cân hoặc trẻ đau nhiều khi đại tiện. Trong những trường hợp này, táo bón có thể là biểu hiện của nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn và trẻ cần được bác sĩ thăm khám để đánh giá và xử trí kịp thời.
Táo bón ở trẻ sơ sinh có thể trở nên đáng lo ngại nếu kéo dài, tái diễn nhiều lần
Tìm hiểu thêm:
- 5 Cách Trị Táo Bón Cho Trẻ Sơ Sinh Tại Nhà An Toàn, Dễ Áp Dụng
- Trẻ Sơ Sinh Bị Táo Bón Mẹ Nên Ăn Gì Và Kiêng Gì?
Cách chẩn đoán táo bón ở trẻ sơ sinh
Chẩn đoán bệnh chủ yếu dựa trên đánh giá lâm sàng, kết hợp giữa việc khai thác thông tin từ người chăm sóc và thăm khám trực tiếp trẻ. Trong đa số trường hợp, táo bón có thể được xác định, mà không cần đến các xét nghiệm phức tạp. Cụ thể:
1. Chẩn đoán dựa trên khai thác triệu chứng và tiền sử
Khi khai thác tiền sử, bác sĩ thường chú ý đến tần suất đại tiện và tính chất phân/biểu hiện khi đi ngoài. Những yếu tố sau có giá trị gợi ý táo bón trên lâm sàng:
- Tần suất đại tiện ≤ 2 lần mỗi tuần.
- Phân khô, cứng, đóng khuôn hoặc rời rạc.
- Trẻ đại tiện khó, phải rặn nhiều, gồng người khi đi ngoài.
- Trẻ quấy khóc, khó chịu rõ rệt trước hoặc trong lúc đại tiện.
- Có vệt máu nhỏ ở hậu môn hoặc trên phân do nứt hậu môn.
- Tình trạng táo bón kéo dài hoặc tái diễn nhiều lần.
- Ảnh hưởng đến bú, giấc ngủ hoặc tăng cân của trẻ.
*Lưu ý, với trẻ bú mẹ hoàn toàn, một số trẻ có thể đại tiện thưa, thậm chí vài ngày mới đi một lần. Nhưng nếu phân vẫn mềm, trẻ đi ngoài không đau, không quấy khóc và vẫn bú tốt, tăng cân bình thường thì đây thường là hiện tượng sinh lý và không được chẩn đoán là táo bón.
2. Thăm khám lâm sàng
Sau khi khai thác tiền sử, bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng để đánh giá mức độ táo bón và phát hiện các dấu hiệu bất thường kèm theo. Nội dung thăm khám tập trung vào:
- Khám bụng để đánh giá tình trạng chướng bụng, căng tức hoặc nghi ngờ ứ phân trong ruột.
- Quan sát phản ứng của trẻ khi sờ nắn bụng, đặc biệt là biểu hiện khó chịu hoặc đau.
- Khám vùng hậu môn - trực tràng nhằm phát hiện nứt kẽ hậu môn, viêm da quanh hậu môn hoặc các bất thường bẩm sinh.
- Đánh giá toàn trạng bao gồm tình trạng bú, tăng cân và mức độ tỉnh táo của trẻ.
Kết quả thăm khám giúp bác sĩ phân biệt táo bón chức năng với những trường hợp cần nghi ngờ nguyên nhân bệnh lý.
Bác sĩ sẽ khám bụng để đánh giá tình trạng chướng bụng, căng tức hoặc nghi ngờ ứ phân trong ruột
3. Các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh (khi cần thiết)
Trong đa số trường hợp, táo bón ở trẻ sơ sinh có thể được chẩn đoán dựa trên lâm sàng mà không cần thực hiện xét nghiệm hay chẩn đoán hình ảnh. Tuy nhiên, các thăm dò này có thể được chỉ định khi táo bón kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc kèm theo các dấu hiệu bất thường, nhằm loại trừ nguyên nhân bệnh lý.
Tùy từng trường hợp cụ thể, bác sĩ có thể chỉ định:
- Siêu âm bụng để đánh giá tình trạng ứ phân trong ruột và phát hiện bất thường cấu trúc đường tiêu hóa.
- Chụp X-quang bụng khi nghi ngờ tắc ruột, dị tật bẩm sinh hoặc táo bón khởi phát rất sớm sau sinh.
- Xét nghiệm nội tiết và chuyển hóa trong trường hợp nghi ngờ các bệnh lý như suy giáp bẩm sinh hoặc rối loạn chuyển hóa.
- Các thăm dò chuyên sâu khác theo chỉ định của bác sĩ khi có dấu hiệu cảnh báo lâm sàng.
Mục tiêu của các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh là xác định hoặc loại trừ nguyên nhân bệnh lý tiềm ẩn, không áp dụng thường quy cho mọi trường hợp trẻ sơ sinh bị táo bón.
Cách điều trị trẻ sơ sinh bị táo bón
Nguyên tắc điều trị táo bón ở trẻ sơ sinh là ưu tiên các biện pháp an toàn, phù hợp với lứa tuổi, tập trung điều chỉnh nguyên nhân và hỗ trợ hệ tiêu hóa hoạt động hiệu quả hơn. Phần lớn trường hợp táo bón chức năng có thể cải thiện mà không cần dùng thuốc nếu được chăm sóc đúng cách.
Các hướng điều trị thường được áp dụng bao gồm:
- Điều chỉnh chế độ bú: Đảm bảo trẻ bú đủ nhu cầu theo độ tuổi. Với trẻ bú sữa công thức, cần pha sữa đúng tỷ lệ theo hướng dẫn, tránh pha quá đặc hoặc đổi sữa đột ngột.
- Tối ưu việc bú mẹ: Với trẻ bú mẹ hoàn toàn, khuyến khích trẻ bú đủ cữ, đồng thời người mẹ cần duy trì chế độ ăn cân đối, đủ nước và chất xơ.
- Massage bụng và vận động nhẹ cho trẻ: Massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ (theo hướng nhu động tự nhiên của ruột) và thực hiện các động tác co - duỗi chân giúp kích thích nhu động ruột - sự co bóp tự nhiên giúp đẩy sữa và chất thải qua hệ tiêu hóa.
- Tạo thói quen đại tiện tự nhiên: Quan sát thời điểm trẻ có nhu cầu đi ngoài và tạo môi trường thoải mái, tránh gây áp lực hoặc ép trẻ đại tiện.
- Theo dõi đáp ứng sau điều chỉnh chăm sóc: Đánh giá sự cải thiện về phân, mức độ rặn và biểu hiện khó chịu của trẻ sau vài ngày áp dụng các biện pháp trên.
- Không tự ý dùng thuốc hoặc thụt hậu môn: Tránh sử dụng thuốc nhuận tràng, thuốc đặt hậu môn hoặc thụt tháo khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì có thể gây tổn thương và ảnh hưởng phản xạ đại tiện tự nhiên của trẻ.
Phòng ngừa táo bón ở trẻ sơ sinh
Phòng ngừa táo bón cho trẻ sơ sinh cần được thực hiện ngay từ những tháng đầu đời, thông qua việc nuôi dưỡng và chăm sóc phù hợp với đặc điểm sinh lý của trẻ. Các biện pháp phòng ngừa bao gồm:
1. Đảm bảo trẻ bú đủ và đúng cách
Cho trẻ bú đủ nhu cầu theo độ tuổi giúp cung cấp lượng dịch cần thiết để phân không bị khô cứng. Cha mẹ cần theo dõi số cữ bú, thời gian bú và mức tăng cân của trẻ để kịp thời điều chỉnh khi trẻ bú kém hoặc bú không hiệu quả.
2. Pha và lựa chọn sữa công thức phù hợp
Đối với trẻ sử dụng sữa công thức, việc pha sữa đúng tỷ lệ theo hướng dẫn là yếu tố quan trọng giúp phòng ngừa táo bón. Ngoài ra, cha mẹ cần lựa chọn loại sữa phù hợp với hệ tiêu hóa của trẻ và tránh đổi sữa đột ngột nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế.
3. Duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý cho mẹ đang cho con bú
Ở trẻ bú mẹ hoàn toàn, chế độ ăn uống của người mẹ ảnh hưởng đến chất lượng sữa. Mẹ nên uống đủ nước, tăng cường rau xanh và thực phẩm giàu chất xơ để hỗ trợ hoạt động tiêu hóa và giúp trẻ đại tiện thuận lợi hơn.
Duy trì chế độ dinh dưỡng cho mẹ đang cho con bú giúp phòng ngừa táo bón hiệu quả
4. Massage bụng và vận động nhẹ cho trẻ hằng ngày
Massage bụng nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ kết hợp với các động tác vận động chân tay đơn giản giúp kích thích nhu động ruột, hỗ trợ quá trình đại tiện tự nhiên của trẻ. Các thao tác cần được thực hiện nhẹ nhàng và đều đặn.
5. Theo dõi thói quen đại tiện và biểu hiện của trẻ
Cha mẹ cần theo dõi thói quen đại tiện, đặc điểm phân và các biểu hiện của trẻ khi đi ngoài để kịp thời nhận biết những dấu hiệu bất thường và điều chỉnh cách chăm sóc phù hợp.
6. Thăm khám định kỳ theo khuyến cáo
Đưa trẻ đi khám định kỳ giúp theo dõi sự phát triển và sức khỏe tiêu hóa toàn diện. Thông qua thăm khám, bác sĩ có thể tư vấn sớm các biện pháp phòng ngừa và xử trí phù hợp nếu trẻ có nguy cơ táo bón.
Kết luận
Trẻ sơ sinh bị táo bón là tình trạng thường gặp trong những tháng đầu đời và đa số không nguy hiểm nếu được nhận biết đúng nguyên nhân và chăm sóc phù hợp. Việc theo dõi thói quen đại tiện, nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường, kết hợp điều chỉnh chế độ bú và sinh hoạt đúng cách giúp cải thiện hiệu quả tình trạng táo bón, đồng thời hạn chế các can thiệp không cần thiết cho trẻ.
Tuy nhiên, nếu trẻ sơ sinh bị táo bón kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc kèm theo các dấu hiệu cảnh báo như bụng chướng, nôn ói, bú kém hay chậm tăng cân, cha mẹ không nên chủ quan. Trẻ cần được thăm khám chuyên khoa để được đánh giá chính xác và tư vấn hướng xử trí an toàn.
Cha mẹ có thể đưa trẻ đến Khoa Nhi - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa thăm khám, tư vấn và theo dõi sức khỏe tiêu hóa toàn diện cho trẻ sơ sinh, giúp cha mẹ yên tâm hơn trong quá trình chăm sóc con những năm đầu đời. Phụ huynh hãy liên hệ hotline 1900 886648 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
