Ung thư trực tràng nên ăn gì và kiêng gì theo từng giai đoạn điều trị?

Người bị ung thư trực tràng thường lo nhất ba chuyện: ăn gì để không sụt cân, ăn gì để đỡ mệt trong lúc điều trị, và khi nào phải báo bác sĩ vì không ăn nổi nữa. Điều quan trọng cần nhớ là không có một thực đơn đúng cho tất cả mọi người. Chế độ ăn phụ thuộc vào bạn đang ở giai đoạn nào: mới chẩn đoán, đang hóa trị hoặc xạ trị, mới phẫu thuật, hay đã qua giai đoạn điều trị chính. Mục tiêu trước mắt thường không phải là “ăn hoàn hảo”, mà là ăn đủ để giữ thể trạng, giữ khối cơ, bù nước và tránh gián đoạn điều trị. Nội dung bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ người bệnh ung thư trực tràng nên ăn gì, kiêng gì - và khi nào cần báo bác sĩ.

Nguyên tắc dinh dưỡng chung cho người ung thư trực tràng

1. Bạn nên nhớ điều gì đầu tiên?

Ngay từ lúc chẩn đoán, nên tự nhìn lại 5 câu hỏi: gần đây bạn có sụt cân không; bạn ăn được khoảng bao nhiêu so với trước; có tiêu chảy, táo bón, buồn nôn, đầy bụng hay đau sau ăn không; có khó uống đủ nước không; và có đang dùng thêm thảo dược hoặc thực phẩm bổ sung nào không. Nếu cân nặng giảm, ăn ngày càng ít, hoặc càng điều trị càng yếu đi, đừng chờ đến lúc kiệt sức mới hỏi. Đừng chờ đến khi kiệt sức. Dinh dưỡng trong ung thư cần được xử lý sớm.

2. Mục tiêu dinh dưỡng tham khảo mỗi ngày

Nếu chưa được bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng tính riêng, có thể dùng mốc tham khảo thường gặp là 25–30 kcal/kg/ngày và protein trên 1 g/kg/ngày, nếu có thể tới 1,5 g/kg/ngày. Ví dụ, người nặng 50 kg thường cần khoảng 1.250–1.500 kcal/ngày và ít nhất 50–75 g protein/ngày, trừ khi có bệnh đi kèm như suy thận, suy gan, hoặc chỉ định riêng khác. Với người bệnh ung thư trực tràng, mục tiêu này giúp giảm sụt cân, giữ cơ và tăng khả năng chịu đựng điều trị.

3. Nguyên tắc ăn uống chung

Hãy chia nhỏ bữa thành 5–6 lần mỗi ngày nếu mau no hoặc buồn nôn. Ưu tiên món dễ ăn, giàu đạm, giàu năng lượng nhưng vẫn hợp với ruột của bạn: cháo, súp, cơm mềm, trứng, cá, thịt nạc, đậu phụ, sữa hoặc sữa dinh dưỡng, sữa chua tiệt trùng, khoai, yến mạch, trái cây mềm. Không cần ép mình ăn “thực dưỡng”, “detox”, nhịn ăn kéo dài hay ăn keto nếu đang sụt cân hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng, vì các chế độ ăn hạn chế năng lượng có thể làm bạn yếu hơn và thiếu chất.

>>Xem thêm: Nguyên Nhân Ung Thư Trực Tràng: Những Yếu Tố Nguy Cơ Cần Biết

Ăn uống khoa học giúp giảm tác dụng phụ và tăng khả năng phục hồi cho người bệnh

Người ung thư trực tràng nên ăn gì?

1. Khi mới chẩn đoán hoặc đang chuẩn bị điều trị

Đây là lúc cần xây nền thể trạng. Nếu bạn còn ăn được, hãy tập trung vào 3 việc: ăn đủ đạm mỗi ngày, uống đủ nước, và không để bữa chính bị bỏ kéo dài. Đạm có thể đến từ cá, gà, trứng, thịt nạc, đậu phụ, sữa, sữa chua, hoặc sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống. Nếu đang có nguy cơ suy dinh dưỡng trước mổ, sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống có thể hữu ích. Loại nào phù hợp và dùng trong bao lâu - hãy để bác sĩ quyết định.

2. Khi đang hóa trị hoặc xạ trị

Trong giai đoạn này, hãy ăn theo triệu chứng hơn là ăn theo “danh sách cứng”. Nếu buồn nôn, nên chọn món ít mùi, nguội hoặc ấm vừa, không quá dầu mỡ, ăn từng lượng nhỏ. Nếu tiêu chảy, đau quặn bụng, mót rặn hoặc đang xạ trị vùng chậu, có thể tạm thời ưu tiên món ít xơ và dễ tiêu như cháo, cơm trắng, mì, bánh mì mềm, chuối chín, táo hấp, khoai nghiền, trứng, cá hấp, súp; đồng thời hạn chế đồ chiên, món quá cay, rượu bia và thức ăn sống. Khi tiêu chảy đỡ hơn, hãy đưa chất xơ quay trở lại từng ít một thay vì kiêng lâu dài.

3. Khi mới phẫu thuật trực tràng

Sau mổ, nguyên tắc hiện nay là ăn lại sớm khi bác sĩ cho phép, rồi tăng dần theo khả năng dung nạp; không phải ai cũng cần nhịn kéo dài. Nếu bạn vừa mổ xong, có thể bắt đầu bằng nước và thức ăn dễ ăn theo hướng dẫn của bệnh viện, sau đó chuyển dần sang thức ăn mềm rồi rộng hơn nữa nếu không buồn nôn, không đau tăng, không chướng bụng nhiều. Sau mổ trực tràng hoặc khi có hậu môn nhân tạo, một số người sẽ khó chịu tạm thời với thực phẩm nhiều xơ, nhiều mỡ hoặc sữa; khi đó nên thử lại từng nhóm nhỏ, từng bước, thay vì kiêng vĩnh viễn.

Người ung thư trực tràng nên ăn gì nhiều hơn mỗi ngày?

Nhóm nên ưu tiên là:

• Nguồn đạm dễ dùng: Cá, gà, trứng, thịt nạc, tôm, đậu phụ, sữa, sữa chua tiệt trùng, sữa dinh dưỡng.
• Tinh bột dễ dung nạp: Cơm mềm, cháo, bún, mì, khoai, yến mạch.
• Rau củ quả mềm: Bí đỏ, cà rốt, khoai lang, chuối chín, táo hấp, lê chín, đu đủ chín, rau nấu chín mềm.
• Chất béo lành mạnh với lượng vừa phải: Dầu thực vật, bơ, cá béo, hạt xay mịn nếu bạn dung nạp được.
• Nước và chất lỏng: Nước lọc, canh, súp, oresol khi bác sĩ khuyên, sữa hoặc sản phẩm bổ sung dinh dưỡng nếu cần.

Lưu ý an toàn thực phẩm và tương tác thực phẩm – thuốc

Bên cạnh việc chọn đúng thực phẩm, cách bảo quản và chế biến cũng không kém phần quan trọng - đặc biệt khi hệ miễn dịch của bạn đang bị ảnh hưởng bởi điều trị. Nếu đang hóa trị, mà số lượng bạch cầu máu thấp, hoặc vừa trải qua điều trị làm giảm miễn dịch, hãy coi an toàn thực phẩm là một bước quan trọng trong quá trình điều trị. Nên ăn đồ nấu chín kỹ, uống sữa tiệt trùng, tránh thịt cá trứng sống hoặc tái, tránh thực phẩm để lâu ngoài nhiệt độ phòng, và thận trọng với đồ ăn làm sẵn không rõ bảo quản. Ngoài ra, đừng tự dùng vitamin liều cao, thảo dược, nước bưởi, cỏ ban âu (St. John's Wort), chiết xuất trà xanh đậm đặc hoặc thực phẩm bổ sung “hỗ trợ ung thư” khi chưa hỏi bác sĩ, vì chúng có thể làm thay đổi tác dụng của thuốc điều trị ung thư.

Súp và món lỏng giàu dinh dưỡng là lựa chọn an toàn cho hệ tiêu hóa nhạy cảm

Người ung thư trực tràng nên kiêng gì?

Bạn không cần “kiêng tuyệt đối” mọi thứ, nhưng nên hạn chế rõ các món sau nếu đang điều trị tích cực hoặc có triệu chứng tiêu hóa: đồ chiên ngập dầu, quá nhiều mỡ; rượu bia; món quá cay hoặc quá nhiều gia vị; thức ăn sống hoặc chưa nấu chín kỹ; thịt chế biến sẵn như xúc xích, thịt hun khói, thịt nguội; và các chế độ ăn cực đoan làm giảm mạnh năng lượng. Về lâu dài, khi đã ổn định hơn, nên đi theo hướng ăn cân bằng, nhiều thực vật hơn, hạn chế thịt đỏ và tránh thịt chế biến sẵn.

Hạn chế thịt đỏ và thực phẩm hun khói trong chế độ ăn hằng ngày

Thực đơn tham khảo cho người điều trị ung thư trực tràng

Bạn có thể đổi món tương đương theo sở thích, bệnh đi kèm và mức dung nạp. Nếu bị đái tháo đường, suy thận, không dung nạp lactose, có hậu môn nhân tạo hoặc có chỉ định đặc biệt khác, cần chỉnh lại cùng bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Thiết kế thực đơn bên dưới dựa trên các nguyên tắc chung: thức ăn dễ dung nạp, giàu đạm, giàu năng lượng vừa đủ, tăng chất lỏng, ít kích ứng khi đang có triệu chứng; sau giai đoạn cấp thì tăng lại chất xơ dần dần. Dưới đây là thực đơn minh họa, không phải yêu cầu bắt buộc:

Thực đơn mềm, giàu đạm và vitamin giúp duy trì thể trạng người bệnh

Nếu bạn cần được đánh giá tình trạng dinh dưỡng cụ thể và xây dựng thực đơn phù hợp với giai đoạn điều trị của mình, đội ngũ chuyên gia tại Bệnh viện Đại học Phenikaa sẵn sàng hỗ trợ. Hotline: 1900 886648.

Khi nào cần nâng bậc hỗ trợ dinh dưỡng?

Dưới đây là 4 bậc, từ nhẹ đến mạnh hơn theo khuyến cáo y khoa:

• Bậc 1: Ăn uống thông thường có chọn lọc, tăng món giàu đạm và giàu năng lượng.
• Bậc 2: Thêm sản phẩm bổ sung dinh dưỡng đường uống nếu ăn thường không đủ.
• Bậc 3: Nuôi ăn qua ống nếu vẫn không đạt nhu cầu dù đã tư vấn và dùng sản phẩm uống.
• Bậc 4: Nuôi dưỡng tĩnh mạch nếu ruột không dùng được, hoặc dùng được nhưng vẫn không đủ; khi dùng hoàn toàn qua đường tĩnh mạch thường gọi là TPN.

Một dấu hiệu thực tế rất quan trọng là: nếu bạn chỉ ăn được dưới một nửa nhu cầu trong hơn 1 tuần, hoặc chỉ đạt khoảng một nửa đến ba phần tư nhu cầu trong hơn 2 tuần, thì nên báo lại bác sĩ điều trị để được đánh giá dinh dưỡng. Nếu bạn đã ăn rất ít trong nhiều ngày, có sụt cân nhanh hoặc thiếu dinh dưỡng rõ, việc bù dinh dưỡng cần tăng dần dưới hướng dẫn y tế để tránh rối loạn chuyển hóa.

Dấu hiệu cần gọi bác sĩ hoặc đi cấp cứu

Bạn hãy liên hệ bác sĩ điều trị sớm nếu bạn ăn uống kém/không đủ liên tục, sút cân nhanh, tiêu chảy kéo dài, nôn nhiều, hoặc không giữ được nước uống. Đi cấp cứu hoặc gọi ngay nếu có các dấu hiệu như:

• Đại tiện phân máu đỏ tươi/phân đen.
• Đau bụng dữ dội mới xuất hiện.
• Bụng chướng nhiều, nôn liên tục, không đi tiểu nhiều giờ.
• Sốt cao trên 38,50C.

Với người đang điều trị ung thư, những dấu hiệu này có thể liên quan đến mất nước, nhiễm trùng, tắc ruột hoặc biến chứng do điều trị.

Bạn nên tham khảo ý kiến bác sĩ và chuyên gia dinh dưỡng về xây dựng thực đơn cho người bệnh

Kết luận

Hiểu rõ chế độ dinh dưỡng phù hợp trong điều trị ung thư trực tràng không chỉ giúp giảm khó chịu tiêu hóa mà còn hỗ trợ cơ thể thích nghi tốt hơn với phẫu thuật, hóa trị hoặc xạ trị. Trong giai đoạn điều trị, mục tiêu đầu tiên là đủ ăn, đủ đạm, đủ nước, không phải “ăn thật sạch” bằng mọi giá. Nếu có tiêu chảy, buồn nôn, đau bụng hoặc mới mổ, hãy điều chỉnh thực đơn theo triệu chứng, rồi mở rộng dần khi cơ thể chịu được. Nếu ăn kém kéo dài, sụt cân, hoặc có dấu hiệu mất nước, sốt, đau bụng dữ dội, chảy máu, bụng chướng, hãy báo bác sĩ sớm.

Mỗi người bệnh cần chế độ ăn riêng, điều chỉnh theo giai đoạn bệnh và phản ứng cơ thể. Tại Bệnh viện Đại học Phenikaa, người bệnh sẽ được bác sĩ chuyên khoa thăm khám, tư vấn dinh dưỡng phù hợp với từng giai đoạn điều trị. Liên hệ ngay hotline: 1900 886648 để được hỗ trợ sớm.