Ho, sốt, khạc đờm hay khó chịu ở ngực đều có thể xuất hiện trong viêm phế quản và viêm phổi, khiến nhiều người khó phân biệt hai bệnh chỉ dựa trên triệu chứng ban đầu. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ những điểm giống và khác nhau giữa hai bệnh, mức độ nguy hiểm cũng như các dấu hiệu cần chủ động đến bệnh viện thăm khám.
Tìm hiểu chung về viêm phế quản và viêm phổi
Viêm phế quản và viêm phổi đều là những bệnh lý ảnh hưởng đến đường hô hấp dưới, có thể gây ho, khạc đờm, sốt, mệt mỏi hoặc khó thở. Dù có nhiều biểu hiện tương đồng, đây là hai bệnh lý riêng biệt với những đặc điểm khác nhau. Dưới đây là những thông tin cơ bản giúp bạn hiểu rõ hơn về từng bệnh.
1. Viêm phế quản là gì?
Viêm phế quản là tình trạng niêm mạc các ống phế quản bị viêm và phù nề, thường kèm tăng tiết chất nhầy. Tình trạng này có thể khiến đường dẫn khí bị kích thích, gây ho, khạc đờm, khò khè hoặc cảm giác khó chịu ở ngực.
Bệnh gồm hai dạng chính là cấp tính và mạn tính. Viêm phế quản cấp thường do virus, diễn biến trong thời gian ngắn và đa số có thể tự cải thiện. Viêm phế quản mạn tính được xác định khi người bệnh ho khạc đờm ít nhất 3 tháng mỗi năm trong 2 năm liên tiếp sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác, thường được xem xét trong bệnh cảnh bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
Viêm phế quản gây viêm, phù nề và tăng tiết chất nhầy trong đường thở
2. Viêm phổi là gì?
Viêm phổi là tình trạng nhiễm trùng nhu mô phổi, trong đó các phế nang có thể bị viêm và chứa dịch hoặc tế bào viêm. Sự thay đổi này có thể cản trở quá trình trao đổi khí, khiến lượng oxy đi vào máu giảm khi tổn thương lan rộng hoặc bệnh diễn biến nặng.
Bệnh có thể do vi khuẩn, virus, nấm và một số tác nhân khác gây ra. Tùy nguyên nhân, tuổi và tình trạng sức khỏe, người bệnh có thể xuất hiện ho, sốt, khạc đờm, đau ngực, khó thở hoặc mệt mỏi với mức độ khác nhau. Một số trường hợp, đặc biệt ở người cao tuổi hoặc người suy giảm miễn dịch, biểu hiện có thể không điển hình.
Viêm phổi gây tổn thương nhu mô và có thể ảnh hưởng đến quá trình trao đổi khí
Viêm phế quản và viêm phổi khác nhau như thế nào?
Hai bệnh khác nhau ở nhiều khía cạnh, từ vị trí tổn thương, nguyên nhân gây bệnh, đặc điểm triệu chứng đến mức độ ảnh hưởng đến hô hấp, hình ảnh X-quang và hướng điều trị. Những điểm khác biệt này giúp định hướng nhận biết và đánh giá mức độ bệnh chính xác hơn. Cụ thể:
1. Vị trí và phạm vi tổn thương
Viêm phế quản chủ yếu gây viêm ở niêm mạc các ống phế quản, dẫn đến phù nề, tăng tiết chất nhầy và kích thích đường thở. Tổn thương tập trung ở hệ thống dẫn khí nên viêm phế quản cấp đơn thuần thường không ảnh hưởng trực tiếp đến các phế nang - nơi diễn ra quá trình trao đổi khí.
Ngược lại, viêm phổi gây tổn thương tại nhu mô phổi, thường liên quan đến các phế nang và mô kẽ xung quanh. Phế nang có thể chứa dịch viêm và tế bào viêm thay vì không khí, làm giảm diện tích trao đổi khí. Nếu tổn thương lan rộng, khả năng đưa oxy vào máu có thể suy giảm đáng kể.
2. Nguyên nhân gây bệnh
Viêm phế quản cấp phần lớn do virus đường hô hấp, chẳng hạn virus cúm, RSV, rhinovirus hoặc SARS-CoV-2; vi khuẩn là nguyên nhân ít gặp hơn. Viêm phế quản mạn tính lại có cơ chế khác, thường liên quan đến phơi nhiễm kéo dài với khói thuốc và các chất kích thích đường hô hấp, đặc biệt trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD).
Viêm phổi có căn nguyên đa dạng hơn. Vi khuẩn và virus là những tác nhân thường gặp; nấm chủ yếu đáng lưu ý ở người suy giảm miễn dịch hoặc có yếu tố nguy cơ đặc biệt. Ngoài tác nhân gây bệnh, nguy cơ viêm phổi còn chịu ảnh hưởng bởi tuổi, bệnh nền, tình trạng miễn dịch và hoàn cảnh mắc bệnh.
3. Đặc điểm triệu chứng
Ho thường là biểu hiện nổi bật của viêm phế quản cấp. Người bệnh có thể ho khan hoặc khạc đờm, kèm khò khè, đau rát họng, mệt mỏi, khó chịu ở ngực và đôi khi sốt nhẹ. Đáng chú ý, ho trong viêm phế quản cấp có thể kéo dài 2–3 tuần hoặc hơn, ngay cả khi các triệu chứng khác đã cải thiện.
Viêm phổi cũng gây ho nhưng thường có xu hướng xuất hiện cùng các biểu hiện toàn thân và hô hấp đáng chú ý hơn như sốt, rét run, khó thở, thở nhanh, mệt nhiều hoặc đau ngực kiểu màng phổi - đau tăng khi hít sâu hoặc ho. Tuy nhiên, biểu hiện không phải lúc nào cũng điển hình; người cao tuổi có thể ít sốt nhưng xuất hiện lú lẫn, suy nhược hoặc giảm khả năng sinh hoạt.
4. Mức độ ảnh hưởng đến chức năng hô hấp
Ở người khỏe mạnh, viêm phế quản cấp không biến chứng chủ yếu ảnh hưởng đến đường dẫn khí nên thường không gây rối loạn trao đổi khí đáng kể. Một số người có thể khò khè hoặc cảm thấy khó thở do đường thở phù nề và tăng phản ứng, đặc biệt khi đồng mắc hen hoặc COPD.
Với viêm phổi, dịch viêm tích tụ trong phế nang có thể làm mất cân bằng thông khí - tưới máu và giảm khả năng oxy khuếch tán vào máu. Vì vậy, người bệnh có thể xuất hiện thở nhanh, khó thở và giảm SpO₂. Khi tổn thương phổi rộng hoặc bệnh tiến triển nặng, tình trạng thiếu oxy có thể trở nên nghiêm trọng và dẫn đến suy hô hấp.
Tổn thương phế nang có thể làm giảm trao đổi khí và gây thiếu oxy
5. Hình ảnh trên X-quang ngực
Viêm phế quản cấp đơn thuần thường không tạo ra thâm nhiễm nhu mô phổi mới trên X-quang. Vì vậy, bác sĩ không nhất thiết chỉ định X-quang cho mọi trường hợp mà thường cân nhắc khi có dấu hiệu nghi ngờ viêm phổi hoặc cần loại trừ nguyên nhân khác.
Trong viêm phổi, X-quang ngực có thể ghi nhận các vùng thâm nhiễm, đông đặc hoặc những bất thường khác tương ứng với tổn thương nhu mô. Tuy nhiên, hình ảnh có thể chưa rõ ở giai đoạn sớm hoặc trong một số tình huống lâm sàng. Do đó, kết quả X-quang cần được bác sĩ đánh giá cùng triệu chứng, khám phổi, SpO₂ và các xét nghiệm liên quan thay vì sử dụng riêng lẻ để kết luận.
6. Hướng điều trị
Viêm phế quản cấp không biến chứng chủ yếu được điều trị hỗ trợ như nghỉ ngơi, bổ sung đủ nước và kiểm soát triệu chứng khi cần. Do phần lớn trường hợp có nguyên nhân từ virus, kháng sinh không được sử dụng thường quy. Việc lựa chọn thuốc giảm ho, giãn phế quản hoặc các thuốc khác cần căn cứ vào triệu chứng và bệnh lý đi kèm của từng người.
Bác sĩ quyết định hướng điều trị viêm phổi dựa trên căn nguyên nghi ngờ hoặc xác định, mức độ nặng, tuổi và bệnh nền của người bệnh. Viêm phổi do vi khuẩn cần điều trị kháng sinh phù hợp; một số trường hợp do virus hoặc nấm có thể cần thuốc đặc hiệu khi có chỉ định. Người bệnh giảm oxy máu, suy hô hấp, huyết động không ổn định hoặc có các dấu hiệu nặng khác có thể cần nhập viện để theo dõi, hỗ trợ oxy và điều trị tích cực.
Bệnh nào nguy hiểm hơn?
Nhìn chung, viêm phổi thường có nguy cơ diễn biến nặng và gây biến chứng nghiêm trọng hơn viêm phế quản cấp không biến chứng. Nguyên nhân là viêm phổi gây tổn thương trực tiếp tại nhu mô phổi và phế nang, nơi đảm nhiệm quá trình trao đổi khí. Khi tổn thương lan rộng, khả năng đưa oxy vào máu có thể suy giảm, làm tăng nguy cơ thiếu oxy, suy hô hấp và cần điều trị tại bệnh viện.
Tùy tác nhân và mức độ bệnh, viêm phổi có thể dẫn đến các biến chứng như tràn dịch màng phổi, mủ màng phổi, áp xe phổi, nhiễm khuẩn huyết hoặc sốc nhiễm khuẩn. Nguy cơ diễn biến nặng thường cao hơn ở trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh tim phổi mạn tính, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch.
Trong khi đó, phần lớn trường hợp viêm phế quản cấp ở người khỏe mạnh có diễn biến tự giới hạn và ít gây biến chứng nghiêm trọng. Dù diễn biến thường nhẹ, bệnh vẫn cần được theo dõi, đặc biệt ở người có hen, COPD hoặc các bệnh tim phổi nền vì tình trạng viêm đường thở có thể làm triệu chứng hô hấp trở nên nặng hơn.
Do đó, mức độ nguy hiểm không nên được đánh giá chỉ dựa vào tên bệnh, mà cần xem xét đồng thời tuổi, bệnh nền, nguyên nhân, mức độ tổn thương và tình trạng hô hấp của từng người.
Viêm phổi thường có nguy cơ diễn biến nặng và gây biến chứng nghiêm trọng hơn
Các biện pháp giúp giảm nguy cơ mắc bệnh
Để bảo vệ đường hô hấp, bạn có thể thực hiện đồng thời một số biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả: giữ vệ sinh tay, hạn chế tiếp xúc nguồn lây, tránh khói thuốc, tiêm chủng đúng lịch và kiểm soát tốt bệnh nền. Mỗi biện pháp dưới đây đều góp phần giảm nguy cơ nhiễm bệnh và bảo vệ hệ hô hấp lâu dài:
1. Giữ vệ sinh tay và thực hiện vệ sinh hô hấp
Bạn nên rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, đặc biệt trước khi ăn, sau khi ho hoặc hắt hơi, sau khi trở về từ nơi công cộng và sau khi tiếp xúc với người đang có triệu chứng hô hấp. Nếu không có điều kiện rửa tay, có thể sử dụng dung dịch sát khuẩn tay chứa cồn phù hợp và tránh đưa tay chưa vệ sinh lên mắt, mũi, miệng.
Khi ho hoặc hắt hơi, bạn nên che kín miệng và mũi bằng khăn giấy dùng một lần hoặc mặt trong khuỷu tay thay vì dùng bàn tay. Những thói quen này giúp hạn chế phát tán và tiếp xúc với các tác nhân đường hô hấp có khả năng gây bệnh.
2. Hạn chế tiếp xúc với nguồn lây nhiễm
Nhiều virus đường hô hấp có thể lây qua giọt bắn, dịch tiết hô hấp hoặc tiếp xúc gần. Khi người thân hoặc người xung quanh đang ho, sốt, sổ mũi hay có biểu hiện nhiễm trùng hô hấp, bạn nên hạn chế tiếp xúc gần khi không cần thiết, không dùng chung các vật dụng cá nhân và tăng thông khí cho không gian sinh hoạt.
Ở nơi đông người, không gian kín hoặc khi đang có dịch bệnh đường hô hấp lưu hành, việc đeo khẩu trang phù hợp có thể giúp giảm nguy cơ phơi nhiễm. Người đang mắc bệnh cũng nên chủ động hạn chế tiếp xúc với người khác và thực hiện tốt vệ sinh hô hấp.
3. Không hút thuốc và tránh các chất kích thích đường thở
Khói thuốc lá chứa nhiều chất có khả năng gây tổn thương niêm mạc đường thở, ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống lông chuyển và làm suy giảm cơ chế loại bỏ chất nhầy, bụi cũng như tác nhân gây bệnh khỏi đường hô hấp. Vì vậy, người hút thuốc nên ngừng hút và tránh sử dụng các sản phẩm thuốc lá khác; người không hút thuốc cần hạn chế tiếp xúc với khói thuốc thụ động.
Bụi mịn, khói, hơi hóa chất và một số chất ô nhiễm nghề nghiệp cũng có thể kích thích hoặc gây tổn thương đường thở. Nếu thường xuyên làm việc trong môi trường có nguy cơ phơi nhiễm, bạn cần sử dụng phương tiện bảo hộ hô hấp phù hợp và tuân thủ các quy định về an toàn lao động.
Tránh khói thuốc và chất ô nhiễm giúp bảo vệ niêm mạc đường hô hấp
4. Tiêm chủng đầy đủ theo khuyến cáo
Tiêm chủng giúp phòng ngừa một số tác nhân gây nhiễm trùng hô hấp và giảm nguy cơ bệnh nặng. Tùy tuổi, bệnh nền và tiền sử tiêm chủng, bạn có thể được khuyến cáo tiêm vắc xin cúm hằng năm, vắc xin phế cầu, COVID-19 và vắc xin RSV ở những nhóm đối tượng phù hợp. Trẻ em cũng cần hoàn thành các vắc xin trong chương trình tiêm chủng theo độ tuổi, bao gồm những bệnh có thể gây biến chứng hô hấp.
Lịch tiêm chủng khác nhau tùy đối tượng. Bạn nên kiểm tra lịch sử tiêm của mình và hỏi bác sĩ để được tư vấn cụ thể.
5. Kiểm soát tốt các bệnh lý nền
Hen phế quản, COPD, bệnh tim mạch, đái tháo đường và một số bệnh mạn tính khác có thể làm giảm khả năng thích nghi của cơ thể khi xảy ra nhiễm trùng hô hấp hoặc làm tăng nguy cơ bệnh diễn biến nặng. Người có bệnh nền cần dùng thuốc đúng chỉ định, tái khám theo lịch và duy trì các chỉ số sức khỏe trong mục tiêu điều trị.
Đặc biệt, người mắc hen hoặc COPD nên tuân thủ thuốc kiểm soát, sử dụng dụng cụ hít đúng kỹ thuật và nhận biết sớm dấu hiệu đợt cấp. Không nên tự ngừng hoặc thay đổi thuốc đang sử dụng chỉ vì xuất hiện ho, sốt hay các triệu chứng nhiễm trùng hô hấp.
6. Duy trì lối sống lành mạnh
Bạn nên duy trì chế độ ăn đa dạng, cung cấp đủ năng lượng và protein, tăng rau xanh, trái cây và uống đủ nước theo nhu cầu. Người trưởng thành nên duy trì ít nhất 150 phút vận động cường độ vừa mỗi tuần, kết hợp ngủ khoảng 7 - 9 giờ mỗi đêm để hỗ trợ sức khỏe tổng thể và chức năng miễn dịch.
Bên cạnh đó, bạn nên hạn chế rượu bia, duy trì cân nặng phù hợp và giảm tiếp xúc với môi trường ô nhiễm. Người có bệnh tim, thận hoặc bệnh mạn tính khác cần điều chỉnh chế độ ăn, lượng nước và mức vận động theo hướng dẫn của bác sĩ.
Khi nào bạn cần đến bệnh viện?
Các triệu chứng như ho, khạc đờm hoặc mệt mỏi có thể gặp ở nhiều bệnh hô hấp và không phải trường hợp nào cũng cần cấp cứu. Tuy nhiên, bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám nếu triệu chứng kéo dài, tiến triển nặng hoặc xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo sau:
- Khó thở hoặc thở nhanh: Cảm giác hụt hơi, khó thở tăng dần, phải gắng sức khi thở hoặc không thể sinh hoạt bình thường.
- SpO₂ giảm: Chỉ số oxy máu thấp hơn mức bình thường của bạn hoặc giảm rõ khi theo dõi tại nhà, đặc biệt khi đi kèm khó thở, tím môi hoặc đầu chi.
- Sốt cao hoặc kéo dài: Sốt không cải thiện, tái sốt sau khi đã đỡ hoặc tình trạng toàn thân ngày càng mệt hơn.
- Đau ngực bất thường: Đau ngực nhiều, đau tăng khi hít sâu hoặc ho, nhất là khi kèm khó thở.
- Ho ra máu: Đờm có máu hoặc ho ra máu cần được đánh giá để xác định nguyên nhân, đặc biệt khi tình trạng tái diễn hoặc lượng máu tăng.
- Thay đổi ý thức: Lú lẫn, lơ mơ, khó đánh thức hoặc suy kiệt là những dấu hiệu cần được đánh giá y tế khẩn trương.
- Triệu chứng không cải thiện hoặc nặng dần: Ho, sốt, khó thở hoặc mệt mỏi tiếp tục tăng trong quá trình theo dõi và điều trị.
- Thuộc nhóm nguy cơ cao: Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh tim phổi mạn tính, đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch nên được thăm khám sớm khi xuất hiện triệu chứng nhiễm trùng hô hấp.
Nếu người bệnh khó thở dữ dội, tím tái, rối loạn ý thức hoặc có biểu hiện suy hô hấp, cần đưa đến cơ sở cấp cứu ngay thay vì tiếp tục theo dõi tại nhà.
Kết luận
Viêm phế quản và viêm phổi có thể gây nhiều triệu chứng tương đồng nhưng khác nhau về vị trí tổn thương, nguyên nhân, mức độ ảnh hưởng đến chức năng hô hấp và hướng điều trị. Trong đó, viêm phổi thường có nguy cơ diễn biến nặng hơn, đặc biệt ở người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền. Nhận biết các dấu hiệu bất thường và thăm khám đúng thời điểm giúp xác định chính xác tình trạng bệnh, từ đó có hướng điều trị phù hợp và hạn chế biến chứng.
Nếu xuất hiện ho, sốt, khạc đờm, đau ngực hoặc khó thở kéo dài, bạn có thể đến Khoa Nội Tổng hợp - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được bác sĩ thăm khám và đánh giá tình trạng hô hấp. Tùy biểu hiện lâm sàng, bác sĩ có thể chỉ định đo SpO₂, xét nghiệm, chụp X-quang hoặc các phương pháp chẩn đoán cần thiết nhằm xác định nguyên nhân và mức độ tổn thương. Trường hợp bệnh diễn biến nặng hoặc có bệnh lý phối hợp sẽ được phối hợp với các chuyên khoa liên quan để xây dựng hướng điều trị phù hợp. Liên hệ hotline 1900 2262 để được tư vấn chi tiết và đặt lịch thăm khám cùng bác sĩ chuyên khoa.
