Trong hệ sinh sản nữ, buồng trứng giữ vai trò trung tâm, chi phối quá trình hình thành noãn và sự cân bằng hormone sinh dục. Hoạt động của cơ quan này có liên quan trực tiếp đến chu kỳ kinh nguyệt, khả năng mang thai và sức khỏe sinh sản của phụ nữ. Việc hiểu rõ vị trí, cấu tạo và chức năng của cơ quan này sẽ giúp nữ giới chủ động theo dõi, phát hiện sớm các bất thường và chăm sóc sức khỏe sinh sản một cách hiệu quả.
Buồng trứng là gì?
Đây là các tuyến nhỏ có hình bầu dục, nằm ở hai bên tử cung trong khung chậu và thuộc hệ sinh sản nữ. Nó có chức năng sản xuất noãn và tiết các hormone sinh dục nữ, chủ yếu là estrogen và progesterone, tham gia điều hòa chu kỳ kinh nguyệt và khả năng sinh sản.
Ở phụ nữ bình thường, mỗi người có hai buồng trứng hoạt động theo chu kỳ dưới sự điều hòa của hệ trục nội tiết (trục dưới đồi - tuyến yên - buồng trứng, điều hòa hormone sinh sản). Quá trình phát triển và phóng thích noãn diễn ra luân phiên giữa hai bên, giúp duy trì khả năng thụ thai trong suốt độ tuổi sinh sản.
Tuy nhiên, khi chức năng cơ quan này bị rối loạn do tuổi tác, mất cân bằng nội tiết hoặc các bệnh lý phụ khoa, hoạt động rụng trứng và tiết hormone có thể bị ảnh hưởng. Điều này không chỉ gây rối loạn kinh nguyệt, mà còn làm giảm khả năng mang thai và tác động đến sức khỏe sinh sản lâu dài.
Buồng trứng nằm ở đâu?
Về mặt giải phẫu, cơ quan này nằm ở hai bên tử cung, trong khung chậu, gần đầu loa của vòi trứng. Mỗi buồng trứng được giữ ở vị trí tương đối ổn định nhờ hệ thống dây chằng, đồng thời vẫn có độ di động sinh lý nhất định để thích nghi với các thay đổi của cơ thể theo chu kỳ kinh nguyệt.
Do nằm sâu trong ổ bụng với kích thước nhỏ, buồng trứng không thể sờ thấy từ bên ngoài. Việc xác định vị trí, kích thước và cấu trúc thường được thực hiện thông qua các phương tiện chẩn đoán hình ảnh, phổ biến nhất là siêu âm, đặc biệt là siêu âm đầu dò âm đạo.
Trong một số giai đoạn sinh lý như rụng trứng, mang thai hoặc khi có bệnh lý phụ khoa, vị trí có thể thay đổi nhẹ, nhưng vẫn nằm trong giới hạn bình thường.
Vị trí của buồng trứng trong khung chậu, nằm hai bên tử cung và gần vòi trứng
Cấu tạo của buồng trứng
Cơ quan này có kích thước nhỏ, hình bầu dục. Ở phụ nữ trưởng thành, kích thước trung bình khoảng 3,5 cm chiều dài, 2 cm chiều rộng và 1 cm độ dày. Thể tích của cấu trúc sinh dục này thường không cố định, mà thay đổi theo độ tuổi và tình trạng sinh lý.
Về mặt giải phẫu, cơ quan này có cấu tạo gồm ba lớp chính. Mỗi lớp có chức năng riêng. Chúng phối hợp chặt chẽ để bảo vệ noãn, hỗ trợ nang trứng phát triển và duy trì hoạt động nội tiết. Cụ thể gồm:
1. Lớp ngoài
Lớp ngoài cùng là lớp biểu mô mỏng bao phủ toàn bộ bề mặt cơ quan này, có chức năng bảo vệ các cấu trúc bên trong. Lớp biểu mô này tham gia vào quá trình rụng trứng khi nang noãn trưởng thành phóng thích noãn ra ngoài, đồng thời góp phần duy trì hình dạng và tính toàn vẹn của tuyến sinh dục nữ.
2. Lớp giữa
Lớp giữa được cấu tạo từ mô liên kết và là nơi tập trung các nang noãn ở nhiều giai đoạn phát triển khác nhau. Đây là khu vực diễn ra quá trình phát triển, chọn lọc và trưởng thành của nang noãn theo chu kỳ kinh nguyệt, đóng vai trò quan trọng đối với khả năng sinh sản.
3. Lớp trong cùng
Lớp trong cùng, còn gọi là lớp tủy, chứa hệ thống mạch máu và mạch bạch huyết phong phú. Các cấu trúc này đảm nhiệm việc cung cấp oxy, chất dinh dưỡng và hormone, đồng thời hỗ trợ duy trì hoạt động sinh lý ổn định của toàn bộ cấu trúc.
Chức năng của buồng trứng
Cơ quan này đảm nhiệm đồng thời hai chức năng sinh lý quan trọng, liên quan trực tiếp đến khả năng sinh sản và sự ổn định nội tiết của cơ thể nữ giới. Hai chức năng này có mối liên hệ chặt chẽ với nhau và chịu sự điều hòa của hệ trục nội tiết, góp phần duy trì hoạt động sinh sản bình thường trong suốt độ tuổi sinh sản.
1. Chức năng sinh sản
Chức năng sinh sản thể hiện thông qua quá trình hình thành, phát triển và phóng thích noãn theo chu kỳ kinh nguyệt. Dưới sự điều hòa của hệ trục nội tiết, các nang noãn phát triển dần, trong đó thường chỉ có một nang đạt đến giai đoạn trưởng thành và rụng trứng. Noãn được phóng thích tạo điều kiện cho quá trình thụ tinh và mở đầu cho khả năng mang thai.
Buồng trứng có chức năng phát triển và phóng thích noãn theo chu kỳ kinh nguyệt
2. Chức năng nội tiết
Bên cạnh vai trò sinh sản, cơ quan này còn hoạt động như một tuyến nội tiết, tiết ra các hormone sinh dục nữ, chủ yếu là estrogen và progesterone. Những hormone này tham gia điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, chuẩn bị niêm mạc tử cung cho quá trình làm tổ của phôi, đồng thời ảnh hưởng đến nhiều chức năng sinh lý khác như sức khỏe xương, tim mạch và cân bằng tâm sinh lý nữ.
Những vấn đề thường gặp liên quan đến buồng trứng
Theo thời gian và sự thay đổi nội tiết, buồng trứng có thể gặp nhiều vấn đề sức khỏe. Các vấn đề có thể ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt, khả năng sinh sản cũng như sức khỏe lâu dài nếu không được phát hiện và theo dõi kịp thời. Dưới đây là những vấn đề thường gặp liên quan đến cơ quan này:
1. Lạc nội mạc tử cung
Lạc nội mạc tử cung là tình trạng mô nội mạc tử cung phát triển bên ngoài buồng tử cung, có thể xuất hiện tại tuyến sinh dục nữ, vùng chậu hoặc các cấu trúc lân cận. Tình trạng này thường gây đau vùng chậu mạn tính, rối loạn kinh nguyệt và có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản nếu không được theo dõi và điều trị phù hợp.
2. Ung thư buồng trứng
Đây là bệnh lý ác tính xảy ra khi các tế bào tại cơ quan này phát triển bất thường và không kiểm soát. Do triệu chứng giai đoạn sớm thường không rõ ràng, bệnh dễ bị phát hiện muộn. Việc tầm soát, theo dõi định kỳ và chú ý các dấu hiệu bất thường có vai trò quan trọng trong phát hiện sớm.
3. U nang buồng trứng
U nang là các túi chứa dịch hoặc chất đặc hình thành trong hoặc trên bề mặt cơ quan sinh dục nữ. Phần lớn u nang lành tính và có thể tự thoái triển theo chu kỳ kinh nguyệt. Tuy nhiên, một số trường hợp cần theo dõi hoặc can thiệp nếu kích thước tăng nhanh hoặc gây triệu chứng.
4. Khối u buồng trứng
Đây là thuật ngữ chung dùng để chỉ các tổn thương dạng khối tại cơ quan này, bao gồm cả u lành tính và ác tính. Việc phân biệt tính chất khối u thường dựa trên siêu âm, xét nghiệm và đánh giá chuyên khoa để có hướng xử trí phù hợp.
5. Viêm vùng chậu
Viêm vùng chậu là tình trạng nhiễm trùng các cơ quan sinh sản nữ, có thể lan đến cơ quan sinh sản này nếu không được điều trị kịp thời. Bệnh thường liên quan đến nhiễm khuẩn đường sinh dục và có thể gây đau bụng dưới, sốt, rối loạn kinh nguyệt hoặc ảnh hưởng đến khả năng sinh sản.
Viêm vùng chậu thường liên quan đến nhiễm khuẩn đường sinh dục
6. Hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS)
PCOS là rối loạn nội tiết thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc trưng bởi rối loạn phóng noãn và mất cân bằng hormone. Tình trạng này có thể gây kinh nguyệt không đều, khó mang thai và làm tăng nguy cơ rối loạn chuyển hóa nếu không được kiểm soát tốt.
7. Suy buồng trứng nguyên phát
Đây là tình trạng chức năng sinh lý suy giảm sớm, thường xảy ra trước tuổi 40. Tình trạng này dẫn đến giảm tiết hormone sinh dục nữ, rối loạn kinh nguyệt và suy giảm khả năng sinh sản, cần được đánh giá và theo dõi chuyên khoa.
Bạn quan tâm đến sức khỏe buồng trứng? Đặt lịch tầm soát phụ khoa tại Bệnh viện Đại học Phenikaa qua hotline: 1900 886648 (tư vấn miễn phí).
Khi nào bạn cần đi khám buồng trứng?
Bạn nên chủ động thăm khám khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường liên quan đến chu kỳ kinh nguyệt, khả năng sinh sản hoặc đau vùng chậu kéo dài. Việc đi khám sớm giúp xác định nguyên nhân, theo dõi kịp thời và hạn chế nguy cơ biến chứng.
Bạn nên cân nhắc đi khám khi có một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- Kinh nguyệt rối loạn như kinh không đều, vô kinh, rong kinh hoặc thay đổi bất thường về lượng và thời gian hành kinh.
- Đau vùng hạ vị hoặc vùng chậu kéo dài, đau tăng theo chu kỳ hoặc đau không rõ nguyên nhân.
- Khó mang thai dù đã cố gắng trong thời gian dài - đây có thể là dấu hiệu cần được kiểm tra chức năng buồng trứng.
- Biểu hiện rối loạn nội tiết như mụn nhiều, rậm lông, tăng cân nhanh hoặc thay đổi tâm sinh lý.
- Phát hiện bất thường qua siêu âm hoặc tiền sử bệnh phụ khoa cần theo dõi định kỳ.
Ngoài ra, phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, đặc biệt là người có tiền sử rối loạn kinh nguyệt, bệnh lý phụ khoa hoặc bước vào giai đoạn tiền mãn kinh, nên khám định kỳ để đánh giá chức năng sinh sản và nội tiết. Thăm khám đúng thời điểm giúp phát hiện sớm các vấn đề tiềm ẩn và có hướng xử trí phù hợp.
Bạn cần đến khám bác sĩ nếu đau vùng hạ vị hoặc vùng chậu kéo dài
Bạn đang gặp một trong các dấu hiệu trên? Đừng chần chừ, hãy đặt lịch khám ngay tại Khoa Phụ - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được bác sĩ tư vấn và thăm khám kỹ lưỡng. Hotline: 1900 886648 (tư vấn miễn phí 24/7)
Cách chẩn đoán các bệnh lý về buồng trứng
Để chẩn đoán chính xác các bệnh lý liên quan đến cơ quan sinh sản này, bác sĩ sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng, hỏi bệnh sử chi tiết và chỉ định các xét nghiệm cận lâm sàng phù hợp.
Tùy từng trường hợp cụ thể, bác sĩ sẽ chỉ định một hoặc nhiều phương pháp nhằm đánh giá cấu trúc, chức năng và hoạt động nội tiết để xác định nguyên nhân chính xác. Các phương pháp chẩn đoán thường được sử dụng gồm:
- Khám vùng chậu: Giúp bác sĩ đánh giá trực tiếp tình trạng vùng chậu, phát hiện dấu hiệu đau, khối bất thường hoặc các biểu hiện gợi ý bệnh lý phụ khoa cần theo dõi thêm.
- Siêu âm: Là phương pháp chẩn đoán hình ảnh cơ bản và phổ biến, hỗ trợ đánh giá hình thái, kích thước và cấu trúc của cơ quan sinh dục nữ. Siêu âm đầu dò âm đạo cho hình ảnh rõ hơn trong phát hiện u nang, khối u hoặc rối loạn nang noãn.
- Chụp cộng hưởng từ (MRI): Được chỉ định khi cần đánh giá chi tiết cấu trúc mô mềm hoặc làm rõ bản chất của các tổn thương phức tạp vùng chậu mà siêu âm chưa kết luận được.
- Xét nghiệm máu: Bao gồm xét nghiệm hormone sinh dục (FSH, LH, estradiol, progesterone), hormone kháng Müller (AMH) đánh giá dự trữ buồng trứng, và các marker hỗ trợ như CA-125 khi nghi ngờ bệnh lý ác tính.
- Chụp cắt lớp vi tính (CT): Thường được sử dụng trong một số trường hợp nghi ngờ tổn thương lan rộng hoặc cần đánh giá mối liên quan với các cơ quan lân cận, đặc biệt trong quá trình theo dõi hoặc đánh giá khối u.
Siêu âm giúp đánh giá hình thái, kích thước và cấu trúc của cơ quan sinh dục nữ
Hướng điều trị cho các vấn đề về buồng trứng
Bác sĩ sẽ chỉ định hướng điều trị phù hợp dựa trên nguyên nhân, mức độ tổn thương, độ tuổi và nhu cầu sinh sản của từng người. Một số phương pháp điều trị phổ biến hiện nay gồm:
- Thuốc giảm đau: Bao gồm acetaminophen, ibuprofen hoặc các thuốc giảm đau khác, được sử dụng nhằm kiểm soát triệu chứng đau liên quan đến rối loạn chức năng hoặc bệnh lý phụ khoa mức độ nhẹ đến trung bình.
- Thuốc tránh thai nội tiết hoặc liệu pháp nội tiết tố: Được chỉ định để điều hòa chu kỳ kinh nguyệt, kiểm soát rối loạn hormone và hỗ trợ điều trị một số bệnh lý nội tiết liên quan.
- Thuốc kháng sinh: Sử dụng trong các trường hợp có nhiễm trùng, đặc biệt là nhiễm trùng vùng chậu, nhằm kiểm soát vi khuẩn và ngăn ngừa biến chứng lan rộng.
- Can thiệp phẫu thuật: Bao gồm các phương pháp như nội soi ổ bụng hoặc cắt bỏ cơ quan bị tổn thương, thường được chỉ định khi có khối u lớn, biến chứng hoặc không đáp ứng với điều trị nội khoa.
- Xạ trị hoặc hóa trị: Áp dụng trong điều trị ung thư buồng trứng, tùy thuộc vào giai đoạn bệnh, thể mô bệnh học và chỉ định của bác sĩ chuyên khoa ung bướu.
Cách bảo vệ và duy trì chức năng buồng trứng
Chức năng của cơ quan này chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố như nội tiết, lối sống, bệnh lý phụ khoa và quá trình lão hóa tự nhiên theo tuổi. Việc bảo vệ và duy trì hoạt động ổn định của buồng trứng cần được thực hiện một cách chủ động, lâu dài và toàn diện, không chỉ khi đã xuất hiện bệnh lý. Dưới đây là những nhóm giải pháp quan trọng giúp hỗ trợ và bảo tồn chức năng cơ quan này.
1. Xây dựng lối sống lành mạnh
Lối sống hằng ngày có ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động nội tiết và chức năng buồng trứng. Phụ nữ cần chủ động xây dựng thói quen sinh hoạt khoa học để giúp cơ thể ổn định hormone và duy trì chức năng sinh sản lâu dài, trong đó cần chú ý đến các yếu tố sau:
- Duy trì giấc ngủ đều đặn, ngủ đủ thời gian và hạn chế thức khuya kéo dài.
- Giữ tinh thần thoải mái, hạn chế căng thẳng tâm lý và áp lực kéo dài.
- Tránh hút thuốc lá, hạn chế rượu bia và các chất kích thích.
- Chủ động sắp xếp thời gian nghỉ ngơi hợp lý giữa công việc và sinh hoạt cá nhân.
2. Xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng
Bạn cần xây dựng chế độ dinh dưỡng đầy đủ dưỡng chất để hỗ trợ quá trình phát triển nang noãn và ổn định hormone sinh dục, cụ thể:
- Đảm bảo khẩu phần ăn đầy đủ các nhóm chất, bao gồm protein, chất béo lành mạnh, tinh bột và chất xơ.
- Tăng cường các vi chất thiết yếu như sắt, kẽm, vitamin nhóm B, vitamin D và omega-3 nhằm hỗ trợ hoạt động nội tiết.
- Hạn chế thực phẩm chế biến sẵn, nhiều đường, nhiều chất béo bão hòa và phụ gia thực phẩm.
- Phụ nữ không nên áp dụng chế độ ăn kiêng cực đoan hoặc nhịn ăn kéo dài, vì có thể gây rối loạn nội tiết và ảnh hưởng đến chức năng buồng trứng.
Dinh dưỡng lành mạnh giúp hỗ trợ quá trình phát triển nang noãn và ổn định hormone sinh dục
3. Vận động và kiểm soát cân nặng
Bạn cần duy trì cân nặng ở mức phù hợp và vận động đều đặn để hạn chế rối loạn nội tiết và hỗ trợ chu kỳ kinh nguyệt ổn định. Việc lựa chọn các hình thức vận động nhẹ nhàng, phù hợp với thể trạng giúp cải thiện tuần hoàn máu vùng chậu và hỗ trợ hoạt động của cơ quan sinh sản này.
4. Khám phụ khoa và theo dõi định kỳ
Việc khám phụ khoa định kỳ giúp bác sĩ theo dõi tình trạng buồng trứng và phát hiện sớm các bất thường ở cơ quan sinh sản. Bạn cần chủ động thăm khám theo lịch khuyến cáo để kịp thời phát hiện các bệnh lý có thể ảnh hưởng đến chức năng buồng trứng và sức khỏe sinh sản.
5. Tuân thủ điều trị khi có bệnh lý liên quan
Khi được chẩn đoán mắc các bệnh lý liên quan đến cơ quan này hoặc rối loạn nội tiết, bạn cần tuân thủ đầy đủ phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Việc dùng thuốc đúng chỉ định, tái khám đúng hẹn, không tự ý ngừng điều trị giúp hạn chế tổn thương buồng trứng và bảo tồn chức năng sinh sản về lâu dài.
Kết luận
Buồng trứng là cơ quan giữ vai trò then chốt trong hệ sinh sản nữ, tham gia trực tiếp vào quá trình phóng noãn và điều hòa hormone sinh dục. Những thay đổi về cấu trúc hoặc chức năng của cơ quan này có thể ảnh hưởng đến chu kỳ kinh nguyệt, khả năng mang thai và sức khỏe sinh sản lâu dài. Vì vậy, việc hiểu đúng về cơ quan sinh sản, chủ động theo dõi các dấu hiệu bất thường và thăm khám định kỳ giúp phụ nữ bảo vệ sức khỏe sinh sản một cách hiệu quả và kịp thời.
Khi cần tư vấn hoặc kiểm tra chuyên sâu các vấn đề liên quan đến buồng trứng, bạn có thể đến Khoa Phụ - Bệnh viện Đại học Phenikaa để được đội ngũ bác sĩ chuyên khoa thăm khám, chẩn đoán và xây dựng hướng theo dõi phù hợp với từng tình trạng cụ thể. Bạn hãy liên hệ hotline 1900 886648 để được bác sĩ chuyên khoa tư vấn sớm nhé!
